Осы бөлім — Сарбас (Сарыбас) аталығынан тараған бүгінгі ұрпақтың фото деректеріне, өмірбаянына және отбасылық шежіресіне арналған. Бөлім отбасы мүшелерінен келіп түскен деректермен біртіндеп толықтырылып отырады.
Халық әртісі Қали Жантілеуовтың жалғыз ұлы — Нұрлан Қалиұлы Жантілеуов — 1945 жылы туған. Оның бүкіл өмірі Алматыға байланысты болды, онда ол маман болып өсті және соңғы күндерге дейін өмір сүрді. Көрнекті музыканттың жалғыз ұлы бола отырып, Нұрлан Қалиұлы бала кезінен шығармашылық, өнер мен ұлттық дәстүрлерді құрметтеу атмосферасында өсті. Отбасында қалыптасқан бұл құндылықтар оның бүкіл өмірінің моральдық негізіне айналды, содан кейін балалар мен немерелерге берілді. Әкесінен қалған музыкаға деген сүйіспеншілік өте ерте пайда болды. Бес жасында Нұрлан музыкалық мектепте фортепианода оқи бастады. Содан кейін музыкалық училищеде білімін жалғастырып, фортепиано сыныбы бойынша Қазақ мемлекеттік
консерваториясына оқуға түсті. Алайда, кейіннен ол өзін басқа мамандыққа арнауға шешім қабылдады және Алматы халық шаруашылығы институтына (Нархоз) ауысып, онда экономикалық білім алды. Институтты бітіргеннен кейін Нұрлан Қалиұлы көптеген жылдар бойы мемлекеттік банкте экономист болып жұмыс істеді. Әріптестері мен жақындары оны жоғары кәсібилігі, терең жауапкершілік сезімі, адалдығы, ізгі ниеті, көпшілдігі және тұрақты көңілділігі үшін бағалады. Ол адамдарды қалай орналастыру керектігін білді, әрқашан жылы сөзбен және кеңеспен қолдауға дайын болды. Музыкамен қатар оның өмірінде шахмат маңызды орын алды. Ол спорт шеберіне үміткер болды, бұл ерекше интеллектуалды қабілеттер мен берілгендіктің дәлелі. Нұрлан
Қалиұлының адал өмірлік серігі-өзін медицина қызметкерінің асыл кәсібіне арнаған әйелі Роза. Олар бірге үш бала тәрбиеледі: Еран (1970 ж.т.), Жанна (1972 ж. т.) және Ержан (1975 ж. т.). Үлкен ұлы Еран инженерлік білім алды. Логистика саласында жұмыс істейтін жұбайы Гүлшатпен бірге олар ұлы Қали мен қызы Камиланы тәрбиеледі. Қали Жантілеуов университетті «Қаржы» мамандығы бойынша бітіріп, «Береке банкте» жұмыс істейді. Камила мектепте оқуын жалғастыруда. Отбасы Алматыда тұрады. Қызы Жанна Жантілеуова заңгерлік білім алып, Қазақстанның жетекші компанияларының бірінде жұмыс істейді. Жұбайы Русланмен бірге олар Назардың ұлын тәрбиелеп отыр. Отбасының мәдени дәстүрлерін жалғастыра отырып, Назар «халықаралық қатынастар»
мамандығы бойынша білім алып қана қоймай, ұлттық музыкалық мұраны құрметтей отырып, «Достық» домбырашылар ансамблінің мүшесі болып табылады. Кіші ұлы Ержан өз отбасын құрып, ұлы Аланды тәрбиелеп отыр. Көрнекті музыкант, халық әртісі Қали Жантілеуовты еске алуда оның немересі Жанна Жантілеуова ерекше рөл атқарады. Оның бастамасы мен көпжылдық мақсатты жұмысының арқасында 2002 жылдан бастап Алматыда әр бес жыл сайын Қали Жантілеуовты еске алуға арналған мерейтойлық іс-шаралар өткізіледі. Онда көрнекті әртістің туғанына 100, 110, 115 және 120 жыл толуына орай Құрманғазы атындағы Қазақ халық аспаптары Мемлекеттік Академиялық оркестрінің концерттері басты орын алады. Жанна Жантілеуованың бастамасымен
Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында Қали Жантілеуовтың 110 жылдығы мен 115 жылдығына, 120 жылдығына арналған еске алу кештері ұйымдастырылды. Мерейтойлық күндерге музыканттың өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы баяндайтын теледидарлық хабарлар мен бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланымдар дайындалды. Шығармашылық зиялы қауым өкілдерін, мәдениет қайраткерлерін, музыканттарды, оқушылар мен Қали Жантілеуовтың талантын сүйетіндерді біріктірген Құрманғазы атындағы консерваторияда Қали Жантілеуов атындағы сыныптың ашылуы мемлекеттік музейде естелік іс-шараның маңызды оқиғасы болды. Осы дәйекті жұмыстың арқасында Қали Жантілеуовтың есімі халықтың мәдени
жадында өмір сүруді жалғастыруда, ал оның шығармашылық мұрасы қазақ музыкалық өнері тарихының ажырамас бөлігі болып қала береді.
Нұрлан Қалиұлы Жантілеуов (1945-2012)
Халық әртісі Қали Жантілеуовтың жалғыз ұлы — Нұрлан Қалиұлы Жантілеуов — 1945 жылы туған. Оның бүкіл өмірі Алматыға байланысты болды, онда ол маман болып өсті және соңғы күндерге дейін өмір сүрді. Көрнекті музыканттың жалғыз ұлы бола отырып, Нұрлан Қалиұлы бала кезінен шығармашылық, өнер мен ұлттық дәстүрлерді құрметтеу атмосферасында өсті. Отбасында қалыптасқан бұл құндылықтар оның бүкіл өмірінің моральдық негізіне айналды, содан кейін балалар мен немерелерге берілді. Әкесінен қалған музыкаға деген сүйіспеншілік өте ерте пайда болды. Бес жасында Нұрлан музыкалық мектепте фортепианода оқи бастады. Содан кейін музыкалық училищеде білімін жалғастырып, фортепиано сыныбы бойынша Қазақ мемлекеттік
консерваториясына оқуға түсті. Алайда, кейіннен ол өзін басқа мамандыққа арнауға шешім қабылдады және Алматы халық шаруашылығы институтына (Нархоз) ауысып, онда экономикалық білім алды. Институтты бітіргеннен кейін Нұрлан Қалиұлы көптеген жылдар бойы мемлекеттік банкте экономист болып жұмыс істеді. Әріптестері мен жақындары оны жоғары кәсібилігі, терең жауапкершілік сезімі, адалдығы, ізгі ниеті, көпшілдігі және тұрақты көңілділігі үшін бағалады. Ол адамдарды қалай орналастыру керектігін білді, әрқашан жылы сөзбен және кеңеспен қолдауға дайын болды. Музыкамен қатар оның өмірінде шахмат маңызды орын алды. Ол спорт шеберіне үміткер болды, бұл ерекше интеллектуалды қабілеттер мен берілгендіктің дәлелі. Нұрлан
Қалиұлының адал өмірлік серігі-өзін медицина қызметкерінің асыл кәсібіне арнаған әйелі Роза. Олар бірге үш бала тәрбиеледі: Еран (1970 ж.т.), Жанна (1972 ж. т.) және Ержан (1975 ж. т.). Үлкен ұлы Еран инженерлік білім алды. Логистика саласында жұмыс істейтін жұбайы Гүлшатпен бірге олар ұлы Қали мен қызы Камиланы тәрбиеледі. Қали Жантілеуов университетті «Қаржы» мамандығы бойынша бітіріп, «Береке банкте» жұмыс істейді. Камила мектепте оқуын жалғастыруда.
Отбасы Алматыда тұрады. Қызы Жанна Жантілеуова заңгерлік білім алып, Қазақстанның жетекші компанияларының бірінде жұмыс істейді. Жұбайы Русланмен бірге олар Назардың ұлын тәрбиелеп
отыр. Отбасының мәдени дәстүрлерін жалғастыра отырып, Назар «халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша білім алып қана қоймай, ұлттық музыкалық мұраны құрметтей отырып, «Достық» домбырашылар ансамблінің мүшесі болып табылады. Кіші ұлы Ержан өз отбасын құрып, ұлы Аланды тәрбиелеп отыр. Көрнекті музыкант, халық әртісі Қали Жантілеуовты еске алуда оның немересі Жанна Жантілеуова ерекше рөл атқарады. Оның бастамасы мен көпжылдық мақсатты жұмысының арқасында 2002 жылдан бастап Алматыда әр бес жыл сайын Қали Жантілеуовты еске алуға арналған мерейтойлық іс-шаралар өткізіледі. Онда көрнекті әртістің туғанына 100, 110, 115 және 120 жыл толуына орай Құрманғазы атындағы Қазақ халық аспаптары Мемлекеттік
Академиялық оркестрінің концерттері басты орын алады. Жанна Жантілеуованың бастамасымен Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында Қали Жантілеуовтың 110 жылдығы мен 115 жылдығына, 120 жылдығына арналған еске алу кештері ұйымдастырылды. Мерейтойлық күндерге музыканттың өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы баяндайтын теледидарлық хабарлар мен бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланымдар дайындалды. Шығармашылық зиялы қауым өкілдерін, мәдениет қайраткерлерін, музыканттарды, оқушылар мен Қали Жантілеуовтың талантын сүйетіндерді біріктірген Құрманғазы атындағы консерваторияда Қали Жантілеуов атындағы сыныптың ашылуы мемлекеттік музейде естелік іс-шараның маңызды оқиғасы болды. Осы дәйекті жұмыстың арқасында Қали Жантілеуовтың есімі халықтың мәдени
жадында өмір сүруді жалғастыруда, ал оның шығармашылық мұрасы қазақ музыкалық өнері тарихының ажырамас бөлігі болып қала береді.
Нұрлан зайыбы Розамен
Жиені Назар
Немересі Камила
Немересі Қали оркестрмен
Дереккөз: отбасы мұрағаты; «Ақиқат» журналы, 2025 ж., Дина Имамбайдың «Күй тарланы» мақаласы.
Айдынғалиұлы Дәулетқали
Айдынғалиұлы Дәулетқали 1961 жылғы 27 қазанда дүниеге келген. Еңбек жолын туған елінің қоғамдық өмірімен сабақтастырып, ұзақ жылдар бойы түрлі салада қызмет атқарған. 1989 жылдан бастап Орал қаласында әртүрлі мамандық бойынша еңбек етті. 2004 жылдан 2024 жылға дейін зейнет жасына жеткенше үлкен жүк көліктерінің жүргізушісі болып тұрақты қызмет атқарды.
Қазіргі уақытта Орал қаласында отбасымен бірге тұрады. Дәулетқали Айдынғалиұлы — ата-тек тарихына, ел шежіресіне және өткен ұрпақтан қалған деректерді жинақтап, кейінгі буынға жеткізу ісіне ерекше мән беріп келе жатқан азаматтардың бірі. Ол өз әулетінің ғана емес, Сарыбас Алаша шежіресінің жекелеген тармақтарына қатысты ауызша және жазбаша мәліметтерді жинауға белсене атсалысты. Үлкендерден естіген әңгімелерді, туыстық байланыстарды, әулет мүшелерінің есімдерін нақтылап, ұрпақ сабақтастығын қалпына келтіруге көмектесті.
Қолдарыңыздағы «Сарыбас Алаша шежіресі» еңбегін әзірлеу барысында Дәулетқали Айдынғалиұлының көмегі айрықша болды. Кітапқа қажетті шежірелік деректерді жинау, бұрыннан белгілі мәліметтерді қайта тексеру, әр әулеттің таралу ретін анықтау және кейінгі ұрпақтарды толықтыру жұмыстарына тікелей қатысты. Қажет деректі іздеп табуға, туыстармен хабарласып мәлімет алуға, есімдер мен туыстық қатынастарды салыстырып нақтылауға
жан-жақты жәрдем көрсетті.
Шежіре жинау жұмысы бір күнде аяқталатын іс емес. Бір деректі екінші дерекпен салыстыру, ұмыт қалған есімдерді қайта анықтау, бірнеше буын арасындағы байланысты қалпына келтіру үлкен табандылықты қажет етеді. Осындай ұзақ ізденіс кезеңінде Дәулетқали Айдынғалиұлы уақытпен санаспай, күндіз-түні еңбекке араласып, қолынан келген көмегін аямады. Кітапты әзірлеу барысында туындаған сауалдарды бірге талқылап, қажетті адамдарды іздестіруге, жаңа мәліметтер жинауға және қолдағы деректерді жүйелеуге тұрақты түрде атсалысып отырды. Ол еңбектің жазылу бағытын, шежірені деректерді салыстыру арқылы жүйелеу тәсілін дұрыс
деп танып, бұл істі басынан бастап қолдап келеді. Әсіресе атадан балаға жалғасатын тікелей шежірелік желіні сақтауға, әр тармақты өз орнымен беруге және анықталмаған мәліметтерді асығыс қоспай, мүмкіндігінше нақтылауға мән берді. Осы тұрғыдан оның пікірі мен қолдауы кітаптың шежірелік бөлімдерін қалыптастыру барысында маңызды болды. Дәулетқали Айдынғалиұлы үшін шежіре — тек ата-бабалардың аттарын тізіп жазу емес, әулеттің тарихи жадын сақтау, өткен мен бүгінгі ұрпақты сабақтастыру, кейінгі буынға өз тегін таныту аманаты. Сондықтан ол жинақталған деректердің кітап болып жарық көріп, келешек ұрпақтың қолына жетуіне үлкен жауапкершілікпен қарайды. Осы басылымдағы «Дәулетқали Айдынғалиұлының шежіресі (жинақ нұсқа)» тарауы оның қолымен сызылған отбасылық шежіре ағаштарының негізінде әзірленді. Сонымен бірге кітаптың
өзге де шежірелік бөлімдерін толықтыруға, деректерді нақтылауға және қазіргі еңбекке жинақталған материалдарды жүйелеуге қосқан үлесі зор.
Айдынғали (1926-1999)
Әкесі Айдынғали 1926 жылы дүниеге келіп, 1999 жылы қайтыс болған. Айдынғали —
Құмарғалидың кіші ұлы. Анасы — Үлмекен Өтегенқызы. Үлмекеннің анасы Бақытты апа Дина Нұрпейісованың үлкен қызы болғандықтан, бұл әулет қазақтың дәулескер күйшісі Дина Нұрпейісованың ұрпақтарымен де туыстық жағынан сабақтасады.
Айдынғали мен Үлмекеннің шаңырағында Рысқали (21.08.1951 ж.т.), Бақытғали (1955—1980) және Дәулетқали (27.10.1961 ж.т.) өсіп-жетілді.
Тікелей ата-тек желісі
| Бауын | Ата |
| 1 | Алаша |
| 2 | Атамыс |
| 3 | Тоқберді |
| 4 | Сары |
| 5 | Қожамберді |
| 6 | Құдайғұл |
| 7 | Көбек |
| 8 | Сарбас (Сарыбас) |
| 9 | Байтоқа |
| 10 | Аманғали (Аманқұл) |
| 11 | Бұзаубай |
| 12 | Есенбай |
| 13 | Дүйсенбай |
| 14 | Құмарғали (Құмар), 1890-1980 |
| 15 | Айдынғали, 1926-1999 |
| 16 | Дәулетқали, 27.10.1961 |
Отбасылық фотодеректер
Құмарғали (Құмар), 1890-1980
Айдынғали, 1926-1999
Рысқали, 21.08.1951 ж.т.
Бақтығали, 1955-1980
Дәулетқали, 27.10.1961 ж.т.
Суреттер отбасы мұрағатынан алынды.
Сүйінішқалиев Сатқали (1922-1965)
Сарыбас Алашаның Бопай тармағы · Ұлы Отан соғысының ардагері
Сәбиламен
Алашаның Бопай тармағынан шыққан.
Балалық және жастық шағы ел өміріндегі күрделі әлеуметтік өзгерістермен тұспа-тұс келді.
1928-1932 жылдары Әукетай бастауыш мектебінде білім алды. Мектептен кейін жастайынан еңбекке араласып, ұжымдастыру кезеңіндегі ауыл шаруашылығы жұмыстарына қатысты. Ауылдағы әртүрлі еңбекке араласып, елдің тұрмыс-тіршілігі мен шаруашылығының дамуына өз үлесін қосты.
1942 жылдың 9 ақпанында майданға аттанып, Ұлы Отан соғысының ауыр жылдарын бастан өткерді. 1945 жылы елге оралғанға дейін Отан қорғаушылар қатарында жауынгерлік міндетін атқарды. Жастық ғұмырының ең жалынды кезеңі майдан даласында өтіп, ел үшін қауіп-қатерге қарсы тұрды.
Соғыстан аман елге оралған Сатқали Сүйінішқалиев бейбіт еңбекке араласты. Елдің шаруашылығын қалпына келтіру мен ауылдың еңсесін көтеру ісіне атсалысып, туған жеріне қызмет етті. Жымпиты механизаторлар даярлайтын ауыл шаруашылығы училищесінде оқып, 1954 жылы механик мамандығын меңгерді.
Оқу аяқталғаннан кейін Мәстексай машина-трактор станциясында еңбек етті. Ауыл шаруашылығы жаппай механикаландырылып жатқан кезеңде техника тілін меңгерген маман ретінде шаруашылық жұмысының алға басуына үлес қосты.
Сатқали Сүйінішқалиевтің майдандағы ерлігі мен бейбіт еңбегі мемлекет тарапынан бағаланды. 1945 жылғы 3 қарашада И. Сталиннің грамотасымен марапатталды. 1957 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге қосқан үлесі үшін медальға ие болды. Осы марапаттардың әрқайсысы оның өміріндегі екі үлкен кезеңді, Отан алдындағы жауынгерлік борышы мен туған жерге сіңірген адал еңбегін айғақтайды.
1955 жылы Сәбила әжемізбен шаңырақ көтерді. Отбасында Бақтығали, Қанатқали, Алма, Жеміс, Қамажай есімді екі ұл, үш қыз тәрбиелеп өсірді.
Сатқали атамыздың ғұмыры қысқа болғанымен, оның артында қалған өнегелі әулет тамырын тереңге жайған үлкен бәйтерекке айналды. Өмірлік жары Сәбила әже сол шаңырақтың берекесін сақтап, ұл-қызын ғана емес, немере-жиенін, ағайын-туысын, көрші-көлемін айналасына топтастырған қазыналы ана дәрежесіне көтерілді. Бүгінде Сәбила әже бір әулеттің ғана емес, бүкіл ауылдың сый-құрметіне бөленген, ақыл сұрар абыз әже, үлкендіктің, мейірім мен ынтымақтың үлгісі болып отыр.
1965 жылы дүниеден өткен Сатқали Сүйінішқалиев небәрі 43 жыл ғұмыр кешті. Алайда қысқа ғұмырға сыйған ерлік пен адал еңбек, артында қалған берекелі шаңырақ пен өсіп-өнген ұрпақ оның есімін әулет жадында мәңгілік етті. Сатқали атаның Отан үшін төккен әр тамшы қаны мен туған жердің игілігі үшін маңдай терімен
атқарған адал еңбегінің шарапаты артында қалған ұрпағына дарып отырғандай. Оның соғыс жолындағы ерлігі, бейбіт өмірдегі еңбекқорлығы мен ел алдындағы азаматтық борышы кейінгі буынға өнеге болып қалды. Әкеден қалған абыройды ұрпағы елге қызмет ету, ағайынның бірлігін сақтау және ата тарихын ұлықтау арқылы жалғастырып келеді.
Сарыбас Алашаның Бопай тармағынан шыққан Сатқали Сүйінішқалиевтің ғұмыр жолы Отанға адалдықтың, еңбекке беріктіктің және ұрпаққа қалдырылған абыройлы мұраның жарқын үлгісі болып саналады.
| Ата | Балалары |
| Бақтығали (1955 ж.) | Серікбол |
| Серікбол | Ұлан, Айсұлтан |
| Қанатқали (1956 ж.) | Айбол |
| Айбол | Айхан, Сүлеймен |
Қыздары: Алма (1961 ж.), Жеміс (1963 ж.), Қамажай (1964 ж.). Ұрпағы, немере-жиендері өсіп-өніп өркендеуде.
Шежіре жинауға қосқан үлесі
Сатқали атамыз бен Сәбила әжеміздің ұрпақтары ата жолын жалғастырып, әулет тарихының сақталуына да ерекше ықылас танытып келеді. Солардың қатарында ұлы Қанатқали мен қызы Алма апамыздың еңбегін айрықша атап өткен жөн. Сарыбас Алаша шежіресін жинақтау, ұмыт қалған деректерді еске түсіру, әулет өкілдері жөніндегі мәліметтерді анықтау және кейінгі ұрпаққа жеткізу барысында олар үлкен көмек көрсетті.
Екеуі де жас күнінде Құспан ата мен Сания әженің тәлім-тәрбиесін көріп, сол шаңырақта жатып білім алған. Сондықтан Құспан атаның мінез-болмысын, күнделікті тұрмысын, елмен қарым-қатынасын, шежіре мен көне әңгімелерге деген ықыласын жақыннан танып өскен.
Қанатқали ағамыз бен Алма апамыз осы кітапты әзірлеу барысында Құспан ата туралы өз жадында сақталған естеліктерімен бөлісіп, оның өміріне қатысты көптеген құнды әңгіменің хатқа түсуіне мүмкіндік берді. Олардың әңгімелері Құспан Бегеш тек шежіре жинаушы ретіндегі еңбегін ғана емес, оның адамдық болмысын, отбасы ортасындағы орнын, кейінгі буынға берген тәрбиесін тереңірек танып білуге сеп болды.
Әсіресе Құспан атаның қолжазбаларымен танысуға, сақталған шежірелік материалдарды көруге және олардың мазмұнын зерделеуге көрсеткен көмегі ерекше бағалы. Сол қолдау арқылы әулет қорында сақталған жазбалармен танысып, Сарыбас Алаша шежіресінің бірқатар тұстарын нақтылауға және бұрын ауызша ғана айтылып келген деректерді жазба материалдармен салыстыруға мүмкіндік туды.
Құспан ата мен Сания әженің тәрбиесін көрген осы екі ұрпақ өкілінің естеліктері өткен мен бүгінді жалғаған маңызды рухани көпірге айналды. Ата шаңырағында естіп өскен әңгімелерін кейінгі буынға жеткізіп, қолжазба мұраның зерттелуіне жол ашуы Сарыбас Алаша тарихын түгендеу ісіне қосылған елеулі үлес болып саналады.
Сарыбас Алаша шежіресін жинақтауға көрсеткен жанашыр көмегі, Құспан ата мен Сания әже туралы жүрекке жылы естеліктерімен бөліскені және Құспан Бегеш қолжазбаларымен танысуымызға үлкен септігін тигізгені үшін Қанатқали ағамыз бен Алма апамызға шынайы ризашылық пен сан алғыс білдіріледі.
Сәбила әже балалары, келіндері мен немерелерінің ортасында
шағында
Мұқышұлы Боранбай (1882-1966)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай
Мұқышұлы Боранбай — Сарыбас Алашаның Бопай тармағынан тараған, опайұлы Таудың немересі. Ол 1882 жылы дүниеге келіп, 1966 жылы өмірден озған. Боранбай Мұқышұлы бала күнінен ат жалын тартып мініп, еңбекке ерте араласты. Даланың тіршілігі мен мал шаруашылығының қыр-сырын жастайынан меңгеріп, адал еңбекті өмірінің басты мұраты санады. Әсіресе жылқы түлігін өсіруге ден қойып, кейінгі ұрпағына жалғасқан жылқышылар әулетінің негізін қалады. Осылайша ата кәсіп әкеден балаға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын үлкен еңбек жолына айналды. Ұлы Отан соғысының ауыр жылдарында Боранбай әулеті де ел басына түскен сыннан тыс қалған жоқ. Үлкен ұлы Нәсіпқали майданға аттанып, Отан үшін от кешті. Ал Боранбай Мұқышұлы тылда жүріп, Жеңісті жақындатуға бар күш-жігерін жұмсады. Сол бір ел тағдыры таразыға түскен кезеңде ол мемлекеттен заем алып, жиналған қаржыны майдан қажетіне ұшақ жасатуға жұмсады. Осы іс бір әулеттің немесе бір рудың ғана емес, тұтас елдің мерейін көтерген елеулі бастама болды. Қазіргі Көпжасар ауылының азаматтары үшін де бұл үлкен мақтаныш еді. Боранбайдың осындай азаматтық қадамы Қазақстанның әр түкпіріндегі отандастарына рух беріп, халықты мылтықсыз майдан — тылдың ауыр жүгін қайыспай көтеруге, Жеңіс жолында жұмыла еңбек етуге үндеген өнегелі істің біріне айналды. Боранбай Мұқышұлы үлкен әулеттің берік негізін қалап, ұрпағына адал еңбек пен елге қызмет етудің үлгісін қалдырды. Атасы Тау есіміне лайық, ел ішінде абыройы асқан таудай тұлға болып қалыптасты. Ол қалыптастырған жылқышылық дәстүр кейінгі буынға жалғасып, ата кәсіптің сабақтастығына айналды. Бүгінде Боранбай Мұқышұлының ұрпақтары өсіп-өркендеп, әр салада еңбек етіп, еліміздің дамуына өз үлестерін қосып келеді. Боранбай Мұқышұлының ғұмыры — еңбекке адалдықтың, ел басына күн туған шақта ортақ мұратқа қызмет етудің және кейінгі ұрпаққа өнегелі жол қалдырудың жарқын үлгісі.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Боранбай | Нәсіпқали, Кішіғали, Қырықбай, Сәлімғали, Қайырғали, Айғали, Жұмағали, Биғали |
Фотодеректер
Боранбай ата зайыбы Зағипамен
Боранбай Мұқышұлы
Боранбаев Сәлімғали (1927-2010)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Сәлімғали
Боранбаев Сәлімғали 1927 жылы дүниеге келген. Сарыбас Алашаның Бопай тармағынан шыққан. Көпжасар ауылының байырғы тұрғындарының бірі болған Сәлімғали ағамыздың ғұмыры туған жерінің тыныс-тіршілігімен, ауыл еңбегімен және ел ортасындағы азаматтық
болмысымен сабақтас өтті.
Балалық және жастық шағы ел өміріндегі ауыр кезеңдерге сәйкес келді. Ерте есейіп, еңбекке араласқан буынның өкілі ретінде ауыл шаруашылығының түрлі жұмысына белсене қатысты. Қандай міндет жүктелсе де жауапкершілікпен атқарып, қарапайым еңбекті қадір тұтты.
Сәлімғали ағамыз ел жадында еңбекқорлығымен ғана емес, ерекше аңқылдаған ақ көңіл, қолы ашық, барын айналасымен бөлісетін жомарт мінезімен де сақталған. Ағайын-туыс пен ауылдасқа қарайласуды азаматтық парыз санаған. Кісімен тез тіл табысатын ашық мінезі,
сауаттылығы мен пайымды сөзі оны ортасына сыйлы етті.
Қолы шебер адам болған. Ауыл тұрмысында қажетті істің талайын өз қолымен атқарып, шеберлігін ел қажетіне жарата білген. Қарапайым тұрмыстық жұмыстан бастап шаруашылыққа қажетті іске дейін икемділігімен ерекшеленген. Еңбекке ептілігі мен зеректігі оның табиғи қабілетінің бір қыры еді. Жастық шағында Сәлімғали ағамыз ат құлағында ойнаған епті жігіттердің бірі болған. Ат үстіндегі шеберлігімен қатар қамшыгерлігімен де танылған. Қазақтың дәстүрлі ортадағы жігіттік өнерінің бірі саналатын қамшы ұстаудың қыр-сырын жақсы меңгерген.
Ел ішінде сақталған естеліктерде оның қайраттылығы мен қамшыгерлігі туралы әңгімелер ерекше айтылады. Көнекөздердің жеткізуінше, Сәлімғали ағамыз жас кезінде жалғыз қамшымен өзіне қарсы келген еңгезердей он жігітке тайсалмай қарсы тұрып, оларды емін-еркін сұлата алған деседі. Мұндай әңгімелер оның дене күшінен бұрын батылдығын, шапшаңдығын, ат үстіндегі ептілігі мен қамшыны шебер меңгергенін аңғартады. Осы оқиға кейін ел арасында Сәлімғали ағамыздың қайратты жастық шағын сипаттайтын естеліктердің бірі болып қалған.
Сонымен бірге оның сауаттылығы да ауылдастары арасында ерекше аталған. Өмірден көргені мен түйгені мол, сөздің жөнін білетін, айналасындағы адамдарға ақыл-кеңесін айта алатын зерделі азамат болған. Аңқылдаған мінезі мен жомарттығы, шеберлігі мен қайраттылығы бір бойынан табылып, өзіндік болмысын қалыптастырды.
Өмірлік жары Нұжамал апамен бірге берекелі шаңырақ көтеріп, жеті ұл, екі қыз, барлығы тоғыз перзент тәрбиелеп өсірді. Балаларына адал еңбек етуді, ағайынның қадірін білуді, үлкенге құрмет, кішіге қамқор болуды өнеге етті. Тоғыз перзенттен өрбіген кейінгі ұрпақ әке-шешеден алған тәлімді жалғастырып, әулеттің өрісін кеңейтті.
Сәлімғали ағамыздың ғұмыр жолындағы ең үлкен байлықтың бірі осы өсіп-өнген ұрпағы мен ел ішінде қалдырған жақсы аты еді. Қолындағысын бөліскен жомарттығы, ағайынға деген кеңдігі, шебер қолы, азаматтық қайраты мен сауаттылығы оны көрген адамдардың жадында сақталды. Боранбаев Сәлімғали 2010 жылы дүниеден өтті. Сексен жылдан астам ғұмырында бір ауылдың бірнеше буынының өсіп жетілуіне куә болып, өзі де сол ортаның қадірлі үлкендерінің біріне айналды.
Сарыбас Алашаның Бопай тармағынан шыққан Сәлімғали Боранбаевтың ғұмырнамасы қарапайым ауыл еңбеккерінің өмірбаянымен ғана шектелмейді. Ел аузында қалған қамшыгерлігі мен ат үстіндегі ептілігі, қолының шеберлігі, терең сауаттылығы, аңқылдаған ақ көңілі мен барын бөлісер жомарттығы оның азаматтық бейнесін айқындай түседі. Нұжамал апамен бірге өсірген жеті ұл, екі қызы мен олардан тараған ұрпағы Сәлімғали ағамыздың өмірінің жалғасы, артында қалған ең қымбат мұрасы болып саналады.
Ұлдары Сайын, Сағат және Самат жөніндегі мәліметтер келесі беттерде берілген.
Боранбаев Сайын Сәлімғалиұлы (1956 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Сәлімғали → Сайын
Сайын Сәлімғалиұлы Боранбаев 1956 жылғы 1 тамызда Батыс Қазақстан облысының Фурманов ауданына қарасты Жаңаталап ауылында дүниеге келген. Сол кездегі Фурманов ауданының аумағында орналасқан Жаңаталап ауылы бүгінде Жаңақала ауданының құрамына кіреді.
1962 жылы Дина Нұрпейісова атындағы мектептің бірінші сыныбына қабылданып, білім жолын туған ауылында бастады. Кейін оқуын жалғастырып, 1972 жылы Жаңақала ауданындағы Сакко орта мектебін тәмамдады.
Еңбек жолын сол жылы Жаңаталап кеңшарында қарапайым жұмысшы болып бастады. 1973 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1975 жылға дейін Хабаров өлкесінде Отан алдындағы азаматтық борышын өтеді. Әскери қызмет жылдары оның бойындағы тәртіптілік, табандылық пен жауапкершілік қасиеттерін шыңдады.
Әскери міндетін абыроймен атқарып, туған жеріне оралғаннан кейін 1975-1978 жылдары Жаңаталап кеңшарының шаруашылық жұмыстарына белсене араласты. 1978 жылы Дина Нұрпейісова атындағы орта мектепке алғашқы әскери дайындық пәнінің мұғалімі болып қабылданып, ұзақ жылдарға созылған ұстаздық жолын бастады.
Кәсіби білімін жетілдіру мақсатында 1980 жылы Батыс Қазақстан педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі мамандығына сырттай оқуға түсіп, 1985 жылы жоғары оқу орнын ойдағыдай аяқтады. Жоғары білім ала жүріп, мектептегі педагогикалық қызметін үздіксіз жалғастырды.
1989 жылы сол кездегі Фрунзе, қазіргі Бішкек қаласында Орта Азия әскери округі жанындағы қысқа мерзімді офицерлер даярлау курсынан өтті. Арнаулы курста әскери даярлық жөніндегі білімін толықтырып, алғашқы әскери дайындық пәнін оқытудың кәсіби әдіс-тәсілдерін жетілдірді.
Сайын Сәлімғалиұлы 1978 жылдан 2010 жылға дейін Дина Нұрпейісова атындағы орта мектепте алғашқы әскери дайындық пәнінің мұғалімі болып еңбек етті. Отыз екі жылға созылған ұстаздық қызметінде бірнеше буын шәкіртке білім беріп, жас ұрпақтың бойына отансүйгіштік, тәртіптілік, жауапкершілік пен ел алдындағы азаматтық борышты адал атқару қасиеттерін қалыптастыруға елеулі үлес қосты.
1978 жылы Мақуза Қайратқызымен шаңырақ көтеріп, өнегелі отбасы құрды. Ерлі-зайыптылар төрт қыз тәрбиелеп өсіріп, олардың білім алып, өмірден лайықты орын табуына қамқорлық жасады.
Сайын Сәлімғалиұлы Боранбаевтың ғұмыр жолы туған жерге адал қызмет етудің, ұстаздық міндетті абыроймен атқарудың, жас ұрпақты елжандылық рухында тәрбиелеудің және берекелі отбасы қалыптастырудың жарқын үлгісі саналады.
Боранбаев Сағат Сәлімғалиұлы (1965 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Сәлімғали → Сағат
Боранбаев Сағат Сәлімғалиұлы 1965 жылы 1 шілдеде Жаңақала ауданының Көпжасар ауылдық кеңесінде дүниеге келген. Балалық және жастық шағы туған өңірінде өтіп,
алғашқы білімін Дина Нұрпейісова атындағы жалпы орта білім беретін мектепте алды. Мектепті 1982 жылы тәмамдағаннан кейін ауыл шаруашылығы саласын мамандық ретінде таңдап, Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы
институтының зоотехник бөліміне оқуға түсті. 1984-1986 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. Әскерден оралған соң жоғары оқу орнындағы
білімін жалғастырып, 1989 жылы институтты зоотехник мамандығы бойынша аяқтады.
Жоғары білім алған жас маман еңбек жолын Жаңақала аудандық агроөнеркәсіптік бірлестігінде аға зоотехник қызметінен бастады. Кейін Жаңаталап кеңшарында мал шаруашылығы саласында еңбек етіп, племучетчик, бөлімше зоотехнигі және бөлімше меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1990-1991 жылдардағы осы қызметтері оның өндірістік тәжірибесінің қалыптасып, шаруашылықты ұйымдастыру ісіне тереңірек араласуына жол ашты.
1991-1997 жылдары Жаңаталап кеңшарының бас зоотехнигі қызметін атқарды. Мал тұқымын асылдандыру, мал басын сақтау мен көбейту, өнімділікті арттыру және шаруашылықтағы зоотехникалық жұмыстарды ұйымдастыру бағытында еңбек етті. Ауыл шаруашылығы саласында жинақтаған кәсіби тәжірибесі кейін шаруашылықты басқару ісіне ұласты.
1994 жылы жеке шаруа қожалығын құрды. 1997 жылдан бастап Ертарғын шаруа қожалығына басшылық жасап, кейінгі жылдары да жеке кәсіпкерлікпен айналысты. Осылайша кеңшарлық шаруашылық жүйесінен жеке шаруашылық жүргізу кезеңіне өткен тұста ауылдағы өндірістік тәжірибесін жаңа экономикалық жағдайға бейімдей білді.
Сағат Сәлімғалиұлының еңбек және қоғамдық қызметіндегі келесі кезең жергілікті басқару саласымен байланысты болды. 2008-2016 жылдары Көпжасар ауылының әкімі қызметін атқарды. Сегіз жылға созылған әкімдік кезеңінде ауылдың әлеуметтік және шаруашылық мәселелеріне араласып, жергілікті елді мекеннің тыныс-тіршілігіне жауапты басшылардың бірі болды.
2016-2018 жылдары Жаңақала аудандық ауыл шаруашылығы басқармасында қызмет атқарды. Ауыл шаруашылығы саласында ұзақ жылдар жинаған тәжірибесі аудан көлеміндегі салалық жұмыстарды жүргізуде пайдаланылды. 2018-2019 жылдары аудандық жер бөлімін басқарды. Ауыл шаруашылығы мен жер
қатынастары өзара тығыз байланысты болғандықтан, оның бұған дейінгі зоотехник, шаруашылық басшысы және ауыл әкімі ретіндегі тәжірибесі осы қызметінде де жалғасын тапты.
2019-2022 жылдары Қырыққопа ауылының әкімі қызметін атқарды. Осылайша Сағат Сәлімғалиұлының еңбек жолында ауыл шаруашылығы маманы, шаруашылық жетекшісі және
жергілікті басқару саласының басшысы ретіндегі бірнеше бағыт өзара сабақтасты.
Саналы ғұмырының елеулі бөлігін туған өңірдің ауыл шаруашылығы мен елді мекендерді басқару ісіне арнаған Сағат Сәлімғалиұлының еңбек жолы бірнеше кезеңді қамтиды. Зоотехник мамандығынан басталған кәсіби қызметі бас зоотехник, шаруа қожалығының басшысы, ауыл әкімі, аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласындағы басшылық қызметтермен жалғасты. Отбасында жұбайы Сұлтанова Жаңылсынмен бірге үш ұл тәрбиелеп өсірді. Ұлдары — Еркебұлан, Ертарғын және Нұрсал. Бүгінде немере сүйген ата-әже. Қазіргі уақытта Орал қаласында тұрады.
Сағат Сәлімғалиұлының өмір жолы туған жермен тамырласқан еңбек адамының ғұмырнамасын танытады. Ауыл шаруашылығының өндірістік саласынан бастап жергілікті басқару жүйесіне дейінгі қызметтері Жаңақала өңірінің қоғамдық және шаруашылық өмірімен сабақтасып жатыр.
Отбасылық фотодеректер
Қолжазба шежіресінде Сәлімғалидың бұл ұлы «Сағат» деп жазылған; ел ішінде қолданылатын есімі де — Сағат.
Боранбаев Самат Сәлімғалиұлы (1963 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Сәлімғали → Самат Боранбаев Самат
Боранбаев Самат Сәлімғалиұлы 1963 жылы Көпжасар ауылдық кеңесінде дүниеге келген. Балалық және жастық шағы туған ауылында өтіп, кейін білім мен еңбек жолын жалғастыру мақсатында Алматы қаласына аттанды.
1985 жылы Қазақ дене шынықтыру институтына, қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясына оқуға қабылданды. Сол кезеңде құрылыс саласында да еңбек етті. Оқу мен жұмысты қатар алып жүрудің қиындығына байланысты жоғары оқу орнындағы білімін жалғастыра алмай, оқуын тоқтатуға мәжбүр
болды.
Самат Сәлімғалиұлының жастық шағындағы ең ауыр әрі тарихи кезең 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасымен байланысты. 16 желтоқсан күні таңертең жұмысқа бара жатқан жолында Алматыдағы алаң маңына келгенде, жиналған халық пен орын алып жатқан қақтығыстың куәсі болды. Қазақ қыздарына күш
қолданылып жатқанын көрген ол шет қалмай, оларды қорғауға ұмтылды. Қасына бірнеше қазақ жігіті қосылып, алаңдағы жастарға араша түсуге әрекет жасады.
Қақтығыс кезінде басынан қатты соққы алып, күшпен ұсталды. Есін абақтыда жиған. Өзімен бірге тағы он шақты жігіт қамауда болған, олардың арасында Мәстексайдан шыққан Жексен Тілепбергенов те болған. Самат Сәлімғалиұлын екі күн, екі түн бойы тергеп, ата-анасы мен бауырлары арқылы қорқытуға тырысқан. Соған қарамастан, тергеушілер талап еткен мәліметтерді бермеген. 18 желтоқсан күні түнде қамаудан босатылып, қалтасында ақшасы болмағандықтан, қаланың бір шетінен пәтеріне дейін жаяу барғанын кейінгі естелігінде айтып берген.
Желтоқсан оқиғасынан кейін оның өмірінде қудалау кезеңі басталды. Жұмыс орнында да, көшеде де қайта-қайта тергеуге алынып, қалыпты еңбек етуіне мүмкіндік болмаған. Осы жағдайларға байланысты 1987 жылы туған еліне қайтып оралды. Оның артынан арнайы құжат та ауданға жеткен. Самат Сәлімғалиұлының айтуынша, Жаңақала ауданына осындай құжат үш адамға келген, солардың бірі өзі болған.
Ауылға келгеннен кейін де аудандық ішкі істер бөлімі оны жиі шақырып, қайта-қайта тергеген. Біраз уақыт ешбір мекеме жұмысқа қабылдамай, тек екі жылдан кейін ғана тұрақты еңбекке орналасуға мүмкіндік туған. Осы кезеңнің өзінде ол Желтоқсан оқиғасына бірге қатысқан Жексен Тілепбергеновпен байланысын үзбей, хабарласып тұрған.
Кейін Самат Сәлімғалиұлы туған жерінде жеке шаруашылықпен айналысып, еңбек жолын жалғастырды. Өткен ауыр кезеңді артықшылық немесе жеңілдік алуға пайдаланбай, қарапайым еңбекпен өмір сүрді. 2015 жылғы сұхбатында Желтоқсанға қатысқаны жөніндегі осы сырын көп жыл бойы іште сақтап, алғаш рет сол жылы ашық айтқанын жеткізген. 1987 жылы Туғанай Қойшығалиевамен шаңырақ көтерді. Туғанай Сидеғалиқызы ұстаздық жолды таңдаған, ұзақ жыл білім саласында еңбек еткен педагог. Ерлі-зайыптылар екі ұл, екі қыз тәрбиелеп өсірді. Ұлдары Айбар мен Ерасыл, қыздары Жангүлім мен Жанеркем. Балаларына еңбекқорлықты, елге адалдықты және отбасы бірлігін өнеге етті. Самат Сәлімғалиұлының Желтоқсан оқиғасына қатысушы ретіндегі азаматтық жолы кейін ел тарапынан құрметке ие болды. 2016 жылғы 12 желтоқсанда Жаңақала ауданында өткен Желтоқсан оқиғасының 30 жылдығына арналған кездесуде оған «Желтоқсанның 30 жылдығы» естелік төсбелгісі табысталды. Бұл марапат оның 1986 жылғы тарихи оқиғаға қатысқан азаматтардың бірі ретіндегі өмір жолына көрсетілген құрметтің белгісі болды. Самат Боранбаев кейінгі ұрпақпен кездесулерде де Желтоқсан күндері жөніндегі естеліктерімен бөлісіп, тәуелсіздік жолындағы күрестің ауыр болғанын жеткізіп жүрді. Оның естеліктерінің құндылығы оқиғаны сырттай бағалаудан емес, сол күндердің бел ортасында болған адамның өз
көзімен көрген оқиғаларын жеткізуінен көрінеді. Сарыбас Алашаның Бопай тармағынан шыққан Самат Сәлімғалиұлының өмір жолы туған жерге адалдықпен, еңбекпен және ел тарихының аса маңызды кезеңіне тікелей қатысқан азаматтық тағдырмен сабақтасып жатыр. Желтоқсан күндерінде көрген зорлық пен қудалауға қарамастан, елге оралып, отбасын құрып, еңбекпен өмір сүрді. Оның өмірбаяны бір адамның тағдыры ғана емес, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатысқан қазақ жастарының ортақ ауыр тағдырының бір көрінісі. Сол күндердің ызғарын жүрегінде сақтап, кейінгі ұрпаққа тәуелсіздіктің оңай келмегенін жеткізуі Самат Сәлімғалиұлының азаматтық ғұмырының маңызды қыры болып саналады.
Боранбаев Самат Сәлімғалиұлының отбасы
Едіресов Мақон (1932 ж.)
Еңбекпен өрілген ғұмыр
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Тұтқыш → Нысанбек → Едіріс → Мақон
Мақон Едіресов 1932 жылғы 10 мамырда Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданына қарасты Жуантөбе ауылдық кеңесінде дүниеге келген. Шежірелік таралымы Алаша ішіндегі Сарыбас тармағына жалғасып, Сарыбас — Байтоқа — Тұтқыш — Нысанбек — Едіріс — Мақон болып өрбиді.
Балалық және жастық шағы ел өмірінің ауыр кезеңдерімен тұспа-тұс келді. Соған қарамастан еңбекке ерте араласып, саналы ғұмырын адал қызметпен өткізді. Сақталған кәсіподақ құжаттарының бірінде оның мамандығы шофер ретінде көрсетілген. Құжаттардан Мақон Едіресовтың ауыл шаруашылығы саласындағы еңбек ұжымдарында ұзақ жыл қызмет еткені аңғарылады.
Кәсіби шеберлігін жетілдіруге де айрықша мән берген. Тракторист-машинист куәлігі бойынша ол «Кировец» үлгісіндегі тракторларды ауыл шаруашылығы машиналарымен және көлік тіркемелерімен бірге басқаруға құқық алған. №000288 куәлік оның ауыр ауыл шаруашылығы техникасын меңгерген білікті механизатор болғанын айғақтайды.
1983 жылы Мақон Едіресов «Оралсельстрой» тресінің оқу комбинатында арнайы кәсіби даярлықтан өтті. 1 ақпаннан 28 сәуірге дейінгі оқу кезеңінде тас қалаушы-монтажшы мамандығы бойынша 412 сағаттық курсты тәмамдап, теориялық және өндірістік емтихандарды жақсы бағамен тапсырды. Біліктілік комиссиясының шешімімен оған тас қалаушы-монтажшы мамандығының төртінші разряды берілді. №2447 куәлік еңбек адамының бір ғана кәсіппен шектелмей, заман талабына сай бірнеше мамандықты игергенін көрсетеді.
Сақталған кәсіподақ билеттері де оның еңбек жолының әр кезеңінен хабар береді. Бір құжатта кәсіподаққа кіру жылы 1956 жыл деп көрсетілсе, кейінгі билетте 1963 жыл белгіленген. Мұндай деректер Мақон Едіресовтың әр жылдары түрлі еңбек ұжымдары мен кәсіподақ ұйымдарының құрамында болғанын аңғартады. 1956 жылы Мақон Едіресов Сәлима Қошанқызы Мұстафинамен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылар отбасы берекесін сақтап, ұрпақ өсіріп, кейінгі буынға еңбекқорлық пен үлкенді құрметтеу дәстүрін жеткізді.
Мақон мен Сәлиманың Әлібек, Жанарбек және Ақылбек есімді үш ұлы дүниеге келді. Әлібектен Арман және екі қыз, Жанарбектен екі қыз, Ақылбектен Берікбол, Серікбол және бір қыз тарайды. Қыздарынан өрбіген жиендері де әулеттің кейінгі буынын толықтырып келеді.
Мақон Едіресовтың ғұмыр жолы ХХ ғасырдағы қазақ ауылындағы еңбек адамының тағдырымен сабақтас. Шоферлік қызметтен механизаторлыққа, одан құрылыс саласындағы кәсіби мамандыққа дейін бірнеше кәсіпті меңгеруі оның еңбекке бейімділігі мен жауапкершілігін танытады. Артында қалған ресми куәліктер мен кәсіподақ билеттері бір адамның жеке құжаттары ғана емес, сол дәуірдегі ауыл еңбеккерінің өмір жолынан сыр шертетін тарихи деректер саналады. Отбасының берекесін сақтап, адал еңбекті өмірлік ұстаным еткен Мақон Едіресовтың есімі ұрпақ жадында әке, ата және еңбек адамы ретінде сақталады.
Отбасылық құжаттар
Қошанқызы (1938) және Едіресов Мақон (1932)
«Кировец» тракторлары
«Оралсельстрой» тресі, 1983 ж.
совхозы, одаққа кірген жылы 1963
Осы құжаттар қолжазба шежіресіндегі бір буын ығысуын түзетуге негіз болды: Әлібек, Жанарбек және Ақылбек — Едірістің емес, Мақонның ұлдары.
Сисенов Сағындық (1943 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Дүйсенғали → Сейсен → Сағындық
Сисенов Сағындық 1943 жылғы 15 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданында дүниеге келген. Кіші жүздің Байұлы бірлестігіне кіретін Алаша руының Сарыбас аталығынан тарайды.
1967 жылдан тракторшы болып еңбек етті. 1977 жылдан бастап шопан болып қызмет атқарып, ұзақ жылдар қой шаруашылығында жемісті еңбек етті.
1997 жылы «Сисенов» шаруа қожалығын құрып, жеке аруашылықпен айналысты. Мал шаруашылығын дамытуға, туған жердің берекесін арттыруға және елдің әл-ауқатының жақсаруына өз үлесін қосты.
Сисенов Сағындық — елінің еңбекқор азаматы, саналы ғұмырын адал еңбекке, ауыл шаруашылығын дамытуға және туған жеріне қызмет етуге арнаған тұлға. Оның өнегелі өмір жолы кейінгі ұрпаққа үлгі болып қала береді.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Сағындық | Нұржан |
| Нұржан | Ерхан, Әділхан |
| Сыйлыбай (бауыры) | Сержан, Шерхан, Сейілхан |
Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлы (1934-2023)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Таңатар → Байжиен → Бегеш → Төлеш → Жұмағали → Сапарғали
Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлы 1934 жылы 24 сәуірде Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданының Көпжасар ауылында дүниеге келген. Кіші жүз Байұлының Алаша руы, Сарыбас аталығының Байтоқа ұлы Таңатар әулетінен шыққан.
Балалық және жастық шағы қазақ даласы үшін аса күрделі тарихи кезеңмен тұспа-тұс келді. Соғыс және соғыстан кейінгі ауыр жылдардың тұрмысын көріп өскен ол еңбекке ерте араласып, кейінгі саналы ғұмырын туған жерінің
шаруашылығына арнады.
1941-1947 жылдары Местекесай мектебінде білім алды. Жастайынан еңбекке бейімделген Сапарғали Жұмағалиұлы 1954 жылы сол кездегі маңызды кәсіптердің бірі саналатын жүргізушілік мамандықты меңгерді.
1956 жылы әскери борышын өтеуге шақырылып, әскер қатарында шопырлық курстан өтті. Әскери қызмет барысында жүргізуші болып еңбек етіп, кәсіби тәжірибесін жетілдірді. 1957 жылы елге оралғаннан кейін Орал ауыл шаруашылығы техникумына түсіп, зоотехник мамандығы бойынша білім алды.
1966 жылы техникумды тәмамдаған соң №1 Сайтанат бөлімшесінде зоотехник болып еңбек жолын жалғастырды. Ауыл шаруашылығы, әсіресе мал өсіру ісі өңір экономикасының негізгі салаларының бірі болған кезеңде зоотехник мамандығына үлкен жауапкершілік жүктелетін. Мал басын сақтау, тұқым сапасын жақсарту, өнімділікті арттыру және мал күтімін дұрыс ұйымдастыру секілді жұмыстар шаруашылық мамандарының тікелей қатысуымен жүргізілді. 1973-1975 жылдары зоотехник қызметімен қатар кеншілерге жүргізуші болып еңбек етті.
Осылайша оның еңбек жолында мал шаруашылығы саласындағы кәсіби мамандығы мен бұрыннан меңгерген жүргізушілік кәсібі қатар өрбіді.
Сапарғали Жұмағалиұлы 1994 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін туған жерінің шаруашылығында әртүрлі еңбек саласында қызмет атқарды. Қырық жылға жуық еңбек жолында жүргізуші де, мал шаруашылығының маманы да болып, ауылдың күнделікті тіршілігі мен өндірістік жұмыстарына белсене араласты.
Оның ғұмыр жолы ХХ ғасырдағы қазақ ауылының бірнеше тарихи кезеңін қамтыды. Балалық шағы соғыс жылдарына сәйкес келсе, азаматтық өмірі соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтіру, кеңшарлар мен ұжымдық шаруашылықтардың дамуы кезеңінде өтті. Ел экономикасының негізгі тірегі ауыл еңбегі болған сол уақытта Сапарғали Жұмағалиұлы да өз замандастарымен бірге туған жердің шаруашылығын өркендетуге маңдай терін төкті.
Ел ішінде қарапайымдылығымен, еңбекқорлығымен және адамгершілік қасиетімен сыйлы болды. Өмір бойы адал еңбекті серік етіп, кейінгі ұрпаққа еңбек пен елге қызмет етудің өнегесін қалдырды.
Отбасында ұл-қыз өсіріп, әулет жалғастырды. Өмірінің кейінгі кезеңінде балалары мен немерелерінің қызығын көріп, әулеттің үлкені ретінде ұрпақ сабақтастығына куә болды. Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлы 2023 жылы 21 маусымда 89 жасында дүниеден өтті.
Тоқсан жылға жуық ғұмыр кешкен Сапарғали Жұмағалиұлының өмір жолы туған жерге деген адалдықтың, еңбекқорлықтың және қарапайым азаматтық болмыстың үлгісі болып қалды. Оның ғұмыры Сарыбас Алаша ұрпақтарының ғана емес, Жаңақала өңіріндегі бірнеше буын ауыл еңбеккерлерінің тарихымен сабақтасқан тағылымды өмір жолының бір көрінісі саналады.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Сапарғали | Нұралы, Құттыбек, Нұрлыбек, Нұрлан, Мералы |
Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлының ұрпағы
Сарыбас → Байтоқа → Таңатар → Байжиен → Бегеш → Төлеш → Жұмағали → Сапарғали
| Ата | Балалары |
|---|---|
| Сапарғали | Нұралы, Құттыбек, Нұрлыбек, Нұрлан, Мералы |
| Нұралы | Нұрберген |
| Нұрберген | Нұрасыл, Арыстанбек |
| Құттыбек | Алтынбек, Әлихан |
| Алтынбек | Алинұр, Әміре |
| Нұрлыбек | Нұрбол, Айбол |
Сызба түрі
САПАРҒАЛИ
├── НҰРАЛЫ
│ └── Нұрберген
│ ├── Нұрасыл
│ └── Арыстанбек
├── ҚҰТТЫБЕК
│ ├── Алтынбек
│ │ ├── Алинұр
│ │ └── Әміре
│ └── Әлихан
├── НҰРЛЫБЕК
│ ├── Нұрбол
│ └── Айбол
├── НҰРЛАН
└── МЕРАЛЫ
Ихсан Нұралы Сапарғалиұлы (1958 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Таңатар → Байжиен → Бегеш → Төлеш → Жұмағали → Сапарғали → Нұралы
Қали Жантілеуов атындағы саз мектебінің директоры
Ихсан Нұралы Сапарғалиұлы 1958 жылы 10 желтоқсанда Жуантөбе ауылдық кеңесінде дүниеге келген. Ихсанов Сапарғали Жұмағалиұлының ұлы. Өмір жолын өнер мен білім саласына арнап, ұзақ жылдар бойы Жаңақала өңірінің мәдени және рухани өміріне қызмет еткен азамат.
Жастайынан музыка өнеріне ден қойып, болашақ мамандығын осы бағытпен байланыстырды. Жоғары білім алу мақсатында Атырау педагогикалық институтына түсіп, музыка пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша білім алды.
1982 жылы институтты тәмамдап, кәсіби еңбек жолын бастады.
1982-1983 жылдары Қали Жантілеуов атындағы саз мектебінде баян класының оқытушысы болып қызмет атқарды. Жас маман ретінде шәкірттерге музыкалық білім беріп, олардың аспапта орындаушылық қабілетін
қалыптастыруға еңбек сіңірді.
1983-1995 жылдары Қали Жантілеуов атындағы саз мектебінің директоры қызметін атқарды. Осы кезеңде балалардың музыкалық білім алуына, жас өнерпаздардың қалыптасуына және мектептің шығармашылық жұмысының дамуына үлес қосты. 1995-2001 жылдары аталған саз мектебінде баян класының оқытушысы болып еңбек етті. Ұстаздық қызметінде музыкалық білім мен орындаушылық дәстүрді кейінгі буынға жеткізуге ден қойып, шәкірт тәрбиесіне елеулі еңбек сіңірді.
2001-2002 жылдары Қали Жантілеуов атындағы саз мектебінің директоры қызметіне қайта оралды. Көпжылдық педагогикалық және басқарушылық тәжірибесі оның аудан көлеміндегі мәдениет саласына жауапты қызметке өсуіне негіз болды.
2002-2006 жылдары аудандық ішкі саясат, мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Осы кезеңде оның қызмет аясы музыкалық білім беру саласынан ауданның қоғамдық және мәдени өмірін ұйымдастыру деңгейіне ұласты.
2006 жылдан бастап Қали Жантілеуов атындағы саз мектебінің директоры қызметін қайта атқарды. Осылайша оның еңбек жолының негізгі бөлігі өзі алғашқы кәсіби қадамын бастаған өнер ордасымен тығыз сабақтасты.
Нұралы Сапарғалиұлының кәсіби ғұмырында ұстаздық пен басшылық қызмет өзара үйлесім тапты. Баян аспабының оқытушысы ретінде жас ұрпаққа музыкалық білім берсе, мектеп басшысы ретінде өнерлі балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға жағдай жасауға атсалысты. Аудандық деңгейдегі қызметінде мәдениет пен руханият саласындағы жинақтаған тәжірибесін қоғамдық жұмыстармен ұштастырды.
Қали Жантілеуов атындағы саз мектебімен ұзақ жылдарға созылған еңбек байланысы оның өмірбаянындағы айрықша кезең болып саналады. Өнер мектебінде еңбек ету, оны басқару және жас буынға музыкалық тәрбие беру Нұралы Сапарғалиұлының шығармашылық және ұстаздық жолының негізгі арқауына айналды.
Сарыбас Алашаның Таңатар тармағынан шыққан Нұралы Сапарғалиұлы бүгінде зейнеткер. Саналы ғұмырын туған өңірдің мәдениеті мен өнерін дамытуға, жас ұрпаққа музыкалық білім мен тәрбие беруге арнаған оның көпжылдық еңбегі Жаңақала өңірінің рухани өмірімен сабақтасып жатыр.
Қойшығалиев Талапқали (1942-2014)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Жанан → Баймырза → Қабдол → Қойшығали → Талапқали
Қойшығалиев Талапқали 1942 жылғы 12 мамырда Жуантөбе ауылдық кеңесінде дүниеге келген. 1949 жылы Жігер жетіжылдық мектебінің бірінші сыныбына барған, тоғызыншы-оныншы сыныпты Нұров атындағы орта мектепте аяқтаған.
1962-1965 жылдар аралығында Совет Армиясы қатарында болып, Отан алдындағы азаматтық борышын өтеді. Әскери қызметтен келген соң шоферлік курсты оқып бітіріп, Жаңаталап совхозына еңбекке орналасты.
Еңбек еткен жылдары әртүрлі марапаттарға ие болды. Атап айтқанда, В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуына арналған мерейтойлық медальмен, «Еңбек даңқы» орденімен марапатталды. Сондай-ақ Социалистік жарыстың жеңімпазы атанды. Партия қатарына өтіп, аудандық советтің және ауылдық кеңестің депутаты болып сайланды.
1968 жылы қыркүйек айында ауыл азаматы Қуанова Күләшпен отау құрып, екі ұл мен бес қыз тәрбиелеп өсірген ардақты әке болды. Өмірінің соңына дейін ауыл шаруашылығы саласында қызмет етіп, зейнеткерлікке шықты. Бес немере мен он үш жиеннің қызығын көрді. 2014 жылғы 14 тамызда үниеден өтті. Талапқали зайыбы
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Талапқали | Ақниет, Ақтілек |
| Ақниет | Аманат |
Бақтыгереев Ерген (1956 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Аманғали (Аманқұл) → Алтыаяқ → Жантлеу → Бақтыгерей → Құбайдолла (Қайыржан) → Ерген
Бақтыгереев Ерген үлкен ұлы Жүсіпбекпен
Бақтыгереев Ерген 1956 жылы дүниеге келген. Әкесі Құбайдолла — ел ішінде Қайыржан атанған — Бақтыгерейдің ұлы, Қадыржан Бақтыгерейұлының ағасы. Демек Ерген Бақтыгерей әулетінің үшінші буыны, Жантлеу ұрпағының жалғасы.
Әскер қатарынан келгеннен кейін мал шаруашылығына араласып, бүкіл саналы ғұмырын осы кәсіпке арнады. Бірлік асыл тұқымды еділбай қой зауытында қошқар бағып, ұзақ жылдар адал еңбек етті.
Қошқар бағу — асыл тұқымды шаруашылықтағы ең жауапты сала. Зауыттың бүкіл отарының болашақ тұқымы, төлдің сапасы мен табынның өсімі осы жұмысқа тікелей байланысты. Еділбай қойы — Батыс Қазақстан даласында қалыптасқан, төзімділігі мен қоңы үшін бағаланатын қазақтың төл тұқымы. Оны асылдандыру ісі малшыдан мал танитын көзді, мұқияттылық пен жылдар бойғы тәжірибені талап етеді.
Мал баққан адамның тіршілігі жыл мезгілімен өлшенеді: қыстың аязында отарды аман алып шығу, көктемгі төлдеу маусымын шығынсыз өткізу, жазғы жайылым мен күзгі қоныстың қамын күні бұрын жасау. Ерген сол еңбектің ортасында жүріп, отбасының несібесін адал кәсіппен тапты.
Үш ұл, бір қыз тәрбиелеп өсірді. Немере-жиендерінің қызығын көріп отыр. Әкесі Құбайдолла мен ағайыны Қадыржан секілді Ерген де мал соңындағы адал еңбекті өмірлік ісі санады. Бақтыгерей әулетінің бірнеше буыны бойы жалғасқан бұл кәсіп — Алтыаяқ тармағының Жантлеу ұрпағына тән еңбек дәстүрінің көрінісі.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Ерген | Жүсіпбек, Тұрарбек, Дастан |
Нәсіпқалиев Георгий Нәсіпқалиұлы (1947 ж.)
Алаша руының Сарыбас аталығынан тарайды
Нәсіпқалиев Георгий Нәсіпқалиұлы 1947 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы, Көпжасар ауылында дүниеге келген.
1953 жылдан бастап Украинаның Дзержинск қаласында жеті сыныпқа дейін білім алды. Содан соң 1962 жылы елге оралып, Пятимар ауылындағы орыс мектебін тәмамдады.
1967-1970 жылдар аралығында Солтүстік флотта әскери борышын өтеді. Отан алдындағы борышын өтеп келгеннен кейін ата кәсіпті жалғастырып, жылқы бақты. Сонымен қатар 1977-1995 жылдар аралығында ДЭУ мекемесінде қызмет атқарып, сол жерден зейнетке шықты.
1978 жылы Губашева Есетпен отау құрып, бес қыз бен бір ұл тәрбиелеп өсірді. Бүгінде үш немере, жиырма бес жиен және жеті жиеншардың қызығын көріп отырған ардақты ата.
Боранбаев Қайырғали Боранбайұлы (1933 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Қайырғали
Боранбаев Қайырғали Боранбайұлы 1933 жылғы 1 қаңтарда бұрынғы Фурманов ауданының Жуантөбе ауылында жылқышы отбасында дүниеге келген. Әукетай ауылдық орта мектебін бітіргеннен кейін әкесіне мал
шаруашылығында көмектесіп, еңбек жолын бастады.
1952-1955 жылдары Кеңес әскері қатарында Камчаткада әскери борышын өтеді. Елге оралған соң жылқышы болып еңбек етті.
Қайырғали Боранбайұлы мал шаруашылығында жоғары көрсеткіштерге жетіп, жүз биеден жүз құлын алған атақты жылқышы ретінде танылды. Социалистік жарыстарда бірнеше рет жеңімпаз болып, мақтау грамоталарымен, бағалы сыйлықтармен және Ленин орденімен марапатталды.
1956 жылы Мақпал Ережепқызымен шаңырақ көтеріп, отбасында жеті ұл, бес қыз тәрбиелеп өсірді. Саналы ғұмырын ауыл шаруашылығына арнаған Қайырғали Боранбайұлы елге еңбегі сіңген ауыл шаруашылығыардагері ретінде құрметке ие болды.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Қайырғали | Теміржан, Әміржан, Жеңіс, Жайылыбай, Сыйлыбай |
Боранбаев Әміржан Қайырғалиұлы (1965-2021)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тау → Мұқыш → Боранбай → Қайырғали → Әміржан Атбегі · «Боранбай» шаруа қожалығының басшысы
Боранбаев Әміржан Қайырғалиұлы 1965 жылғы 12 ақпанда Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының Көпжасар ауылында дүниеге келген. Боранбаев Қайырғали Боранбайұлының ұлы.
1972 жылы мектеп табалдырығын аттап, Дина Нұрпейісова атындағы орта мектепте білім алды. Мектепті аяқтағаннан кейін еңбек жолын әкесі Боранбаев Қайырғалидың жанында көмекші жылқышы болып бастады. Ауыл шаруашылығы саласында еңбек ете жүріп, партия қатарына қабылданды.
Әміржан Қайырғалиұлы бала кезінен ат құлағында ойнап өскен, жылқының жайын жақсы білген азамат еді. Аудан көлемінде ұйымдастырылған ат бәйгелеріне тұрақты қатысып, талай жарыста жүлделі орындар иеленді.
Атбегілік пен жылқыға деген ықыласы оның өмір бойғы сүйікті ісінің біріне айналды. 1987 жылы Шүйінова Гүлсарамен шаңырақ көтеріп, отбасында екі ұл, үш қыз тәрбиелеп өсірді.
Өмірінің жалғасы болған ұл-қыздарынан бес немере, сегіз жиен сүйді. Кеңшарлар тараған кезеңнен кейін де ауылдағы ата кәсіптен қол үзбей, өз алдына «Боранбай» шаруа қожалығын құрды. Жеке шаруашылығын қалыптастырып, мал шаруашылығын өркендету жолында еңбек етіп, ауданның ауыл шаруашылығының дамуына өзіндік үлесін қосты.
Әміржан Қайырғалиұлы айналасына үнемі көтеріңкі көңіл-күй сыйлайтын, аңқылдаған ақжарқын, көпшіл әрі әзіл-қалжыңы жарасқан қуақы мінезді жан болатын. Ағайын-туысқа жақын, дос-жаранға адал болып, ел-жұртпен етене араласты. Осындай адамгершілік қасиеттерінің арқасында ауыл-аймаққа қадірлі, ортасына сыйлы азамат болды.
2021 жылы Әміржан Қайырғалиұлы мезгілсіз дүниеден өтті. Оның еңбекқорлығы, атбегілік өнері, ақжарқын мінезі мен елге жасаған қызметі туған-туыстарының, замандастары мен ауылдастарының жадында сақталып қалды.
Асқаров Қасым (1905-1988)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Тұтқыш тармағы Ұлы Отан соғысының ардагері
Асқаров Қасым 1905 жылы дүниеге келген. Сарыбас Алашаның Тұтқыш бөлімінен тараған Қасым ақсақалдың ғұмыр жолы ХХ ғасырдағы халқымыз бастан кешкен күрделі кезеңдермен сабақтасып жатыр. Ел басына күн туған шақта Отан қорғауға аттанып, кейін бейбіт өмірде адал еңбегімен туған жерінің өркендеуіне үлес қосқан ардақты азаматтардың бірі болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Қасым Асқаров майдан қатарына шақырылып, Отан қорғау жолындағы ұрыстарға қатысты. Жауынгерлік міндетін абыроймен атқарып, ел алдындағы азаматтық борышын адал өтеді.
Соғыс жылдарының ауыртпалығы оның өмірінде терең із қалдырғанымен, ол туған еліне деген адалдығын жоғалтқан жоқ. Соғыстан кейін Қасым ақсақал елге оралып, бейбіт еңбекке араласты. Ұзақ жылдар ауыл шаруашылығы саласында еңбек етіп, мал шаруашылығының дамуына өз үлесін қосты.
Еңбексүйгіштігімен, қарапайымдылығымен, сабырлылығымен және ел-жұртына деген жанашырлығымен айналасына сыйлы болды.
Қасым Асқаров үшін отбасы мен ұрпақ тәрбиесі де ерекше орын алды. Ұлы Әлібектен немере-шөбере сүйіп, әулетінің өсіп-өркендегеніне куә болды. Ұрпағына адал еңбек етуді, үлкенді құрметтеп, кішіні қадірлеуді, туған жер мен елге қызмет етуді өнеге етіп қалдырды.
Өмірдің талай қиындығын бастан өткерсе де, Қасым ақсақал қажыр-қайратын жоғалтпай, еңбекті өмірінің басты мұратына айналдырды. Туған жерінде маңдай терін төгіп, кейінгі буынға абыройлы ғұмырдың үлгісін көрсетті.
1988 жылы дүниеден өткен Қасым Асқаровтың артында өнегелі өмір жолы, жалғасқан әулеті және ел жадында сақталған жақсы аты қалды.
Қасым Асқаровтың ғұмыры — Сарыбас Алашаның Тұтқыш бөлімінен шыққан, ел басына күн туғанда Отан қорғаған, бейбіт кезеңде адал еңбегімен туған жеріне қызмет еткен азаматтың өнегелі өмір жолы. Оның есімі мен еңбегі ұрпақ жадында сақталып, әулет тарихының құрметті бір парағы болып қала береді. Ұлы — Ниязғалиев Әлібек туралы жазба келесі бетте беріледі.
Ниязғалиев Әлібек (1948 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Тұтқыш тармағы
Ниязғалиев Әлібек 1948 жылы 18 желтоқсанда үниеге келген.
Оның өмір жолы ауыл тіршілігімен, мал аруашылығы және механизаторлық еңбекпен тығыз сабақтасты. Кеңестік кезеңдегі ауыл шаруашылығының әр саласында еңбек етіп, қарапайым жұмысшыдан шаруашылық ісін терең меңгерген тәжірибелі азамат дәрежесіне дейін өсті.
Еңбекке жастайынан араласқан Әлібек аруашылықтың №2 бөлімшесінде жүргізуші болып жұмыс істеді. Ауыл өмірінде жүргізушінің қызметі тек көлік басқарумен шектелмейтін.
Шаруашылыққа қажетті жүкті тасымалдау, мал азығын
жеткізу, науқандық жұмыстарға қатысу секілді күнделікті өндірістік міндеттердің барлығы ауыл еңбеккерлерінің ұйымшылдығы мен жауапкершілігін талап етті. Осындай еңбек ортасында шыңдалған ол кейін мал шаруашылығы саласына ауысып, зоотехник болып қызмет атқарды. Мал шаруашылығы ауыл экономикасының негізгі тіректерінің бірі болған кезеңде зоотехникке үлкен жауапкершілік жүктелді. Мал басын сақтау мен көбейту, өнімділікті арттыру,
малды күтіп бағу ісін ұйымдастыру сияқты шаруашылық міндеттер осы мамандардың тікелей қатысуымен атқарылатын.
Әлібек Ниязғалиев те осы саланың күнделікті тыныс-тіршілігіне араласып, жинаған тәжірибесін шаруашылық қажетіне жұмсады.
1980-1982 жылдары есепші болып еңбек етті. Шаруашылық өндірісінің есебін жүргізу дәлдік пен ұқыптылықты қажет ететін жауапты қызмет еді. Бұған дейін өндірістің өз ішінде шыңдалған тәжірибесі оның шаруашылық жұмысын жан-жақты түсінуіне мүмкіндік берді.
Әлібек Ниязғалиевтің еңбек жолындағы елеулі кезеңдердің бірі 1983-1992 жылдармен байланысты. Осы жылдары ол қой өсіруші комсомол жастар бригадасына жетекшілік етті. Жастарды ауыл шаруашылығы еңбегіне жұмылдыру, еңбек тәртібін қалыптастыру, қой шаруашылығындағы жұмыстарды ұйымдастыру бригада жетекшісіне үлкен міндет артты. Ол өзіне сеніп тапсырылған жұмысты атқара жүріп, аудандық комсомол қызметіне де белсене араласты.
1993-1997 жылдары К-700 тракторын жүргізді. Қуатты ауыл шаруашылығы техникасын меңгеру кәсіби шеберлікті, техникалық сауаттылықты және төзімділікті талап ететін. Ел экономикасы күрделі өзгерістерді бастан өткерген тоқсаныншы жылдары да Әлібек Ниязғалиев еңбекпен байланысын үзбей, ауыл шаруашылығы өндірісінде қызметін жалғастырды.
Оның ғұмыр жолынан бір ғана кәсіппен шектелмеген еңбек адамының бейнесі көрінеді. Жүргізуші, мал шаруашылығы маманы, есепші, жастар бригадасының жетекшісі, механизатор ретінде атқарған қызметтері ауыл тіршілігінің сан алуан саласын қамтыды. Әр кезеңдегі жұмысы туған жердің шаруашылығына қызмет етуге арналды.
Өндірістік еңбегімен қатар қоғамдық жұмыстардан да шет қалмады. Ауылдастарының арасында сыйлы болып, елдік мәселелерге өз ықтиярымен атсалысты. Адамның қоғамдағы орнын қызмет дәрежесінен гөрі атқарған ісі, елмен қарым-қатынасы мен еңбегі айқындайтыны белгілі. Әлібек Ниязғалиевтің ауыл ортасындағы беделі де ұзақ жылдық еңбегі мен азаматтық белсенділігі арқылы қалыптасты.
Кейінгі жылдары Орал қаласында тұрды. Өмірлік жары Қалует екеуі шаңырақ көтеріп, бір ұл, үш қыз тәрбиелеп өсірді. Балаларын өмірге бейімдеп, отбасылық өнегені жалғастырған әке кейін немере, жиен сүйіп, әулеттің үлкені ретінде ұрпақ қызығын көрді.
Әлібек Ниязғалиевтің кейінгі жылдардағы ең бағалы істерінің бірі Сарыбас Алаша шежіресін жинақтау мен толықтыруға көрсеткен көмегі болды. Ел ішіндегі ескі әңгімелерді, атадан балаға жеткен шежірелік мәліметтерді жадында сақтап, қолда бар деректерді нақтылауға атсалысты.
Жекелеген аталар мен әулеттерге қатысты мәліметтерді салыстыруда, ел арасындағы ауызша нұсқаларды жеткізуде оның көмегі шежірелік жұмыстың мазмұнын байыта түсті.
Әсіресе Құспан Бегеш туралы айтқан естеліктері мен өз аузынан жеткізген әңгімелері айрықша құнды. Құспан атаның мінезі, ел ішіндегі орны, өмір сүрген ортасы мен замандастарының жадында қалған қырлары жөніндегі осындай ауызша деректер жазба мәліметтерде кездесе бермейтін тұстарды толықтыруға мүмкіндік берді. Әлібек Ниязғалиевтің жеткізген естеліктері Құспан Бегеш тұлғалық бейнесін кеңірек танытуға және Сарыбас Алаша тарихының ауызша деректік қабатын сақтауға өз үлесін қосты.
Сарыбас Алашаның Тұтқыш тармағынан шыққан Әлібек Ниязғалиевтің өмір жолы ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ауылының еңбек тарихымен астасып жатыр. Оның ғұмырнамасында ауыл шаруашылығында маңдай терін төккен, қоғамдық ортадан шет қалмаған, отбасын өсіріп, кейінгі ұрпаққа еңбек пен жауапкершіліктің үлгісін қалдырған азаматтың бейнесі көрініс табады. Сонымен бірге ата тарихын ұмытпай, Сарыбас Алаша шежіресінің толықтырылуына және Құспан Бегеш жөніндегі ел жадында сақталған әңгімелердің хатқа түсуіне көмектесуі оның кейінгі ұрпаққа қалдырған рухани үлесінің бірі болып саналады.
Сарыбас Алаша шежіресін түгендеуге көрсеткен көмегі мен Құспан Бегеш туралы құнды естеліктерін бөліскені үшін Әлібек Ниязғалиевке шынайы ризашылық білдіріледі.
Тілекқабылов Жақсылық (1941 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Аманқұл (Аманғали) → Алтыаяқ тармағы
Тілекқабылов Жақсылық 1941 жылы Жуантөбе ауылдық кеңесіне қарасты Қартабай қыстағында дүниеге келген.
Балалық шағы соғыс және соғыстан кейінгі ел тұрмысы
ауыр кезеңмен тұспа-тұс келді. Ерте есейіп, еңбекке бейімделген оның кейінгі ғұмыры туған өлкенің ауыл
шаруашылығымен тығыз сабақтасты.
1949 жылы Жігер жетіжылдық мектебінде білім ала бастады. Кейін С. Меңдешев атындағы мектепте оқуын
жалғастырып, тоғызыншы сыныптан кейін 1957-1958
жылдары кәсіптік білім алуға бағыт алды. Бөкей Орда
атындағы училищеде оқып, 1959 жылы тракторшы және
жүргізуші мамандықтарын меңгерді. Кәсіби еңбек жолын Правда ұжымшарында тракторшы болып бастады. Жас маман ауыл шаруашылығы өндірісінің қызу ортасына араласып, жер өңдеу, егін және мал шаруашылығына қажетті механикаландырылған жұмыстарды атқарды.
1960 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, әскери борышын өтеді. 1965 жылы елге оралғаннан кейін қайтадан ауыл шаруашылығы саласындағы еңбекке кірісті. Сол жылдан бастап тоғыз жыл бойы трактор бригадасының бригадирі қызметін атқарды. Бригада жұмысын ұйымдастыру, техниканың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету және механизаторлардың жұмысын үйлестіру тәжірибелі маманға жүктелген жауапты міндеттердің қатарында болды.
1975 жылы Переметное ауылында К-700 тракторын басқару бойынша арнайы оқу курсын аяқтады. Осы кезден бастап жиырма жыл бойы К-700 тракторын жүргізді. Аса қуатты техниканы ұзақ жылдар бойы меңгеріп, ауыл шаруашылығының ауыр жұмыстарын атқаруы оның кәсіби шеберлігі мен еңбекке төзімділігін танытты.
Жақсылық Тілекқабыловтың механизатор ретіндегі көпжылдық еңбегі елеусіз қалған жоқ. Оның есімі Алматы қаласындағы Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Алтын кітабына енгізілді. Жаңақала ауданының құрылғанына 40 жыл толуына байланысты аудан әкімінің мақтау грамотасымен марапатталды. Еңбек еткен жылдары бірнеше мәрте мақтау грамоталарына және заттай сыйлықтарға ие болды.
Қарапайым механизаторлықтан трактор бригадасының бригадирлігіне дейін көтеріліп, кейін қуатты К-700 тракторын жиырма жыл басқарған Жақсылық Тілекқабыловтың еңбек жолы ауыл шаруашылығын механикаландыру тарихының бір кезеңін айқын көрсетеді. Оның саналы ғұмырының негізгі бөлігі техника тізгінінде, туған жердің шаруашылығына қызмет етумен өтті.
1996 жылы ұзақ жылғы еңбек жолын аяқтап, зейнеткерлікке шықты. Өмірлік тәжірибесі мен еңбектегі өнегесін кейінгі буынға жеткізіп, ел арасында құрметке бөленді.
Отбасында бес ұл, екі қыз тәрбиелеп өсірген ардақты әке. Ұрпақ өрбітіп, үлкен әулеттің ақсақалы атанды.
Сарыбас Алашаның Алтаяқ тармағынан шыққан Жақсылық Тілекқабыловтың өмір жолы туған жерге адал қызмет етудің, маңдай термен келген абыройдың үлгісі саналады. Бірнеше онжылдыққа созылған механизаторлық еңбегі, ауыл шаруашылығы өндірісіне қосқан үлесі мен ел алдындағы абыройы оның ғұмырнамасынан айрықша орын алады.
Отбасылық фото
Мерейтой күні балаларымен
Дүйсенбиев Төлеуғали (1910-1973)
Сарыбас Алаша ұрпағы · Ұлы Отан соғысының ардагері, Сталинград шайқасына қатысқан
Дүйсенбиев Төлеуғали 1910 жылы дүниеге келген. Сарыбас Алаша ұрпағынан шыққан, ХХ ғасырдың күрделі тарихи кезеңдерін бастан өткеріп, бейбіт еңбекте де, майдан даласында да азаматтық міндетін атқарған еңбек адамы.
Жастық шағы қазақ даласындағы әлеуметтік және
шаруашылық өзгерістермен тұспа-тұс келді. Отызыншы жылдары аңшылықпен айналысқан. Ашаршылықтың ауыр кезеңінде аң аулап, ауыл-аймақты азық-түлікпен қамтамасыз етуге қолынан келгенше жәрдемдескен. Ел басына күн туған шақта аңшылық кәсібін халық қажетіне жаратуы оның өмір
жолындағы айрықша кезеңдердің бірі болды.
Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін 1942 жылы майданға аттанды. Сталинград шайқасына қатысып, ауыр жараланды. Майдан даласында алған жарақатына байланысты елге оралды. Сталинград түбіндегі ұрыстар Екінші дүниежүзілік соғыстың аса ауыр әрі шешуші кезеңдерінің бірі болғаны белгілі. Осындай қанды шайқасты бастан өткерген Төлеуғали
Дүйсенбиев елге жаралы жауынгер болып қайтты.
Соғыстан кейін бейбіт еңбекке араласып, туған өлкесінің шаруашылығын қалпына келтіруге
үлес қосты. Буденный және Правда жымшарларында, кейін Жаңаталап кеңшарында ағаш шебері болып еңбек етті. Ағаш ұсталығы ауыл тұрмысында аса қажетті кәсіптердің бірі еді.
Шаруашылыққа керекті түрлі ағаш бұйымдарын жасау, оларды жөндеу және күнделікті өндірістік қажеттіліктерді өтеу шебердің қолынан өтетін.
Соғысқа дейінгі ауыр жылдарды, ашаршылық зардабын және майданның қасіретін көрген Төлеуғали Дүйсенбиев бейбіт өмірде адал еңбекті серік етті. Оның ғұмыр жолында аңшылық кәсіп, ел басына түскен ауыртпалықта ауылға қолғабыс ету, Отан қорғау және соғыстан кейінгі шаруашылықты көтеруге атсалысу секілді бір дәуірдің бірнеше тарихи белесі тоғысады.
Төлеуғали Дүйсенбиев 1973 жылы дүниеден өтті. Артында ұрпағы қалды. Кейінгі ұрпақтары облыс және аудан аумағында өмір сүріп, әулет сабақтастығын жалғастырды. Ұлы — Төлеуғалиев Қамыспай туралы жазба келесі бетте беріледі.
Сарыбас Алаша ұрпағы Төлеуғали Дүйсенбиевтің ғұмыры ел басына ауыр күн туған шақта халықпен бірге болған, майданда Отанын қорғаған, бейбіт кезеңде туған жерінің шаруашылығына адал еңбек сіңірген қарапайым азаматтың тағылымды өмір жолын танытады.
Төлеуғалиев Қамыспай Төлеуғалиұлы (1946-2019)
Сарыбас Алаша ұрпағы · Жаңақала ауданының құрметті азаматы
Төлеуғалиұлы
Төлеуғалиев Қамыспай Төлеуғалиұлы 1946 жылы 8 тамызда дүниеге
келген. Әкесі Төлеуғали Дүйсенбиев Ұлы Отан соғысының ардагері,
Сталинград шайқасына қатысқан майдангер еді. Еңбек пен елге
қызмет етуді қадір тұтқан отбасында тәрбиеленген Қамыспай
Төлеуғалиұлы саналы ғұмырын ауыл шаруашылығына, туған
өлкенің қоғамдық өмірі мен басқару ісіне арнады. 1963 жылы Киров атындағы орта мектепті тәмамдағаннан кейін еңбек жолын Жаңаталап кеңшарында трактор жүргізушісі болып бастады. 1963-1965 жылдары ауыл шаруашылығы өндірісінің тікелей ортасында еңбек етіп, жастайынан техника тілін меңгерді,
ауыл тіршілігінің қыр-сырын таныды.
1965 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылып, 1968 жылға дейін
Германия Демократиялық Республикасында әскери борышын өтеді.
Үш жылдық әскери қызметтен елге оралған соң туған жеріндегі еңбек жолын жалғастырды.
1968-1975 жылдары Жаңаталап кеңшарында автомобиль жүргізушісі, кейін комсомол ұйымының жетекшісі болып қызмет атқарды. Өндірістік жұмыспен қатар қоғамдық іске белсене араласуы оның ұйымдастырушылық қабілетін танытты. Жастармен жұмыс жүргізіп, кеңшардың қоғамдық өміріне белсене қатысты.
Кәсіби білімін жетілдіруге ерекше мән берген Қамыспай Төлеуғалиұлы Орал ауыл шаруашылығы техникумында білім алып, оны 1972 жылы аяқтады. Ауыл шаруашылығы саласында жинаған тәжірибесі мен алған кәсіби білімі кейінгі басшылық қызметтеріне берік негіз қалады.
1975-1977 жылдары Жаңаталап кеңшары кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. Осы қызметте еңбек ұжымының әлеуметтік және қоғамдық мәселелеріне араласып, шаруашылық қызметкерлерінің мүддесін қорғауға атсалысты.
1977-1981 жылдары аудандық мал бордақылау шаруашылығында бас агроном қызметін атқарды.
Ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастыру, жерді тиімді пайдалану, мал азығы қорын қалыптастыру секілді маңызды бағыттарға жауап беріп, кәсіби тәжірибесін одан әрі шыңдады. 1981-1985 жылдары Мәстексай кеңшарының бөлімше басқарушысы болып еңбек етіп, кейін шаруашылықтың кәсіподақ комитетіне жетекшілік етті. Қарапайым трактор жүргізушісінен басталған еңбек жолының шаруашылық бөлімшесін басқару деңгейіне көтерілуі оның мол өндірістік тәжірибесі мен ұйымдастырушылық қабілетін айқын көрсетті.
Қамыспай Төлеуғалиұлы еңбек ете жүріп жоғары білім алуды да жалғастырды. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетінде сырттай оқып, 1987 жылы ғалым-агроном мамандығын алып шықты. Осылайша ауыл шаруашылығындағы практикалық тәжірибесін жоғары кәсіби біліммен ұштастырды.
1985 жылдан бастап оның еңбек жолы Жаңаталап кеңшарымен қайта сабақтасты. Әр жылдары кеңшар директорының орынбасары, кәсіподақ комитетінің төрағасы, бас агроном және ауылдық кеңес төрағасы секілді жауапты қызметтер атқарды. Өндірістік мәселелермен қатар ауылдың қоғамдық және әлеуметтік өміріне белсене араласып, ел ішіндегі басқару ісіне мол тәжірибе жинады.
1994 жылы Қамыспай Төлеуғалиұлы Көпжасар ауылдық округінің әкімі болып тағайындалды. 1994-2006 жылдар аралығында он екі жыл бойы осы қызметті абыроймен атқарды. Әкімдік кезеңінде ауыл тұрғындарының тұрмыс-тіршілігіне, елді мекеннің әлеуметтік және шаруашылық мәселелерін шешуге атсалысты. Кеңшарлық жүйеде жинақтаған мол тәжірибесін жергілікті басқару ісінде тиімді пайдаланып, туған өңірінің дамуына елеулі үлес қосты.
Кейін Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты Республикалық фитосанитарлық диагностика және болжамдар әдістемелік орталығының Жаңақала аудандық филиалының директоры қызметін атқарды. Еңбек жолының соңғы кезеңінде де ауыл шаруашылығы саласынан қол үзбей, кәсіби тәжірибесін ел игілігіне жұмсады.
Қамыспай Төлеуғалиұлының көп жылғы еңбегі мемлекет және жергілікті атқарушы органдар тарапынан жоғары бағаланды. Ол бірнеше рет аудан және облыс әкімдігінің Құрмет грамоталарымен марапатталып, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің I дәрежелі Еңбек Даңқы төсбелгісіне ие болды. Туған өңірдің өркендеуіне сіңірген еңбегі мен ел арасындағы беделінің белгісі ретінде оған Жаңақала ауданының құрметті азаматы атағы берілді.
Қамыспай Төлеуғалиұлының ғұмыр жолының басты ерекшелігі туған жерден тамыр үзбей, алған білімі мен жинаған тәжірибесін сол елдің игілігіне жұмсауынан көрінеді. Трактор тізгінінен басталған еңбек жолы кәсіби агрономдық қызметке, шаруашылық басшылығына, ауылдық кеңес төрағалығына, ауылдық округ әкімдігіне және салалық мекеме басшылығына дейін жалғасты.
Қай қызметте жүрсе де ауыл шаруашылығы мен ел басқару ісінің ортасында болып, еңбекқорлығы мен жауапкершілігін танытты. Жұбайы Рузия Бисекешқызымен бірге үш ұл, екі қыз тәрбиелеп өсірді. Өмірінің кейінгі кезеңінде ұл-қыздарының қызығын көріп, немере мен жиен сүйді.
Төлеуғалиев Қамыспай Төлеуғалиұлы 2019 жылы дүниеден өтті. Оның есімі туған өлкесінің ауыл шаруашылығы мен қоғамдық өміріне ұзақ жыл қызмет еткен білікті маман, тәжірибелі ұйымдастырушы, ел басқарған азамат ретінде ел жадында сақталды.
Сарыбас Алаша ұрпағынан шыққан Қамыспай Төлеуғалиұлының ғұмырнамасы әкесі Төлеуғали Дүйсенбиевтен жалғасқан еңбек пен елге қызмет ету дәстүрінің кейінгі буындағы жарқын көрінісі болды. Туған жердің шаруашылығын өркендетуге, ауылды басқаруға және елдің әлеуметтік өміріне сіңірген көп жылғы еңбегі оның өнегелі өмір жолының басты мазмұнын құрайды.
Әділов Мұса (1916-1982)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Аманқұл (Аманғали) → Алтыаяқ → Жантлеу → Әділ → Мұса Ұлы Отан соғысының ардагері · Еңбек Қызыл Ту орденінің иегері
Әділов Мұса 1916 жылы дүниеге келген. Сарыбас Алашаның
Байтоқа — Аманқұл (Аманғали) — Алтыаяқ тармағынан, Жантлеу әулетінен тарайды. ХХ ғасырдың ауыр кезеңдерін бастан өткеріп, майданда жауынгерлік міндетін атқарған, бейбіт өмірде ауыл шаруашылығының дамуына ұзақ жыл
еңбек сіңірген азамат.
Мұсаның әкесі Әділ Жантлеуұлы небәрі 24 жасында қой бағып жүрген кезінде найзағай түсіп, қапыда дүниеден өткен. Әкесінен ерте айырылған Мұса мен оның апалары Сәуия, Сағира анасы Айтмағанбетқызы Нұртыштың тәрбиесінде
өсті. Үш баласын жалғыз өсірген Нұртыш әже отбасының бар ауыртпалығын көтеріп, балаларын еңбекке, төзімділікке және елге қызмет етуге баулыды. Осы отбасылық тәрбие Мұсаның кейінгі азаматтық болмысының қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Жастайынан еңбекке араласқан Мұса Әділов алғашқы еңбек жолын серіктестік пен ұжымшар шаруашылығында бастады. Ауыл тіршілігінің сан салалы жұмысына ерте араласып, еңбекпен шыңдалды. Замандастарының естелігінде ол думаншыл, көңілді, қонақжай, айналасына жұғымды
мінезімен ерекшеленген жан ретінде сипатталады. Мұса Әділов қазақтың дәстүрлі күй өнерінің көрнекті өкілі, Қазақстанның халық әртісі Қали Жантілеуовпен туыстық байланыста болған. Өнерлі ортаға жақын болуы, ел ішіндегі күйшілік дәстүр мен домбыра өнерінің кең тараған ортасында өсуі оның өмір сүрген ортасының рухани
сипатын танытады.
1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда Мұса Әділов майданға аттанды. Ел басына күн туған кезеңде Отан қорғаушылар қатарына қосылып, соғыс жолынан өтті. 1944 жылы қолынан жараланып, майданнан елге оралды. Соғыс жарақатына қарамастан, бейбіт еңбекке қайта араласып, туған жердің шаруашылығын көтеруге бар күш-жігерін жұмсады. Мұса майдан даласында жүрген жылдары оның отбасы да жеңіс жолындағы тыл еңбегінен тыс
қалған жоқ. Зайыбы Нұрғалиқызы Балым мен анасы Нұртыш әже ауылдағы ауыр шаруашылық жұмыстарын атқарып, майданды азық-түлікпен және ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етуге бағытталған жалпы халықтық еңбекке өз үлестерін қосты. Ер азаматтардың басым бөлігі майданға кеткен кезеңде ауылдағы тіршіліктің салмағы әйелдер мен қарттардың иығына түсті.
1944 жылы елге оралған Мұса Әділов соғыс аяқталғанға дейінгі және одан кейінгі ауыр кезеңде ауыл шаруашылығын қалыпқа келтіру ісіне белсене араласты. Соғыстан кейінгі ел еңсесін көтеру, мал шаруашылығын қалпына келтіру және тұрмыс жағдайын түзету жолындағы еңбек оның ғұмырының негізгі арнасына айналды.
Кейін Бірлік кеңшарында аға шопан болып еңбек етіп, мал шаруашылығы саласында мол тәжірибе жинақтады. Қой шаруашылығын өркендету, мал басын аман сақтау, төл алу көрсеткіштерін жақсарту мен өнімділікті арттыру бағытында нәтижелі еңбек етті. Қарапайым еңбек адамы ретінде бастаған жолында кәсіби тәжірибесімен, еңбекқорлығымен және жауапкершілігімен шаруашылық ортасында беделге ие болды.
Көп жылғы адал еңбегі мен ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында халық пен шаруашылық басшылығының сеніміне ие болып, кейін бөлімше басқарды. Ауыл өмірінің тыныс-тіршілігін жетік білетін Мұса Әділов қарапайым еңбек жолынан жауапты шаруашылық қызметіне дейін көтерілді. Басшылық қызметінде де мал шаруашылығының дамуына, еңбек тәртібінің нығаюына және ауыл адамдарының тұрмысын жақсартуға атсалысты.
Майдандағы жауынгерлік қызметі мен бейбіт кезеңдегі қажырлы еңбегі мемлекет тарапынан бағаланды. Ол жауынгерлік марапаттарымен қатар Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальмен марапатталды. Еңбек Қызыл Ту орденіне ие болуы оның ауыл шаруашылығындағы көп жылғы маңдай тері мен өндірістік жетістігіне берілген жоғары баға еді.
Мұса Әділовтың өмір жолында зайыбы Балымның орны да ерекше болды. Нұрғалиқызы Балым соғыс жылдарында тыл еңбеккері ретінде ауыр жұмыстың бел ортасында жүріп, кейін де отбасын ұйыстырып, жарының шаруашылықтағы қызметіне тірек болды. Майдандағы жауынгер мен тылдағы отбасының ортақ тағдыры сол буын басынан өткерген тарихи ауыртпалықты айқын көрсетеді.
Әулет ұйытқысы болған Нұртыш әже балаларының ғана емес, кейінгі ұрпақтың да тәрбиесіне ерекше еңбек сіңірді. Кейін немересі Теміржанды оқытып, білім алуына қамқорлық жасады. Жасы ұлғайған шағында шөберелерін бағып, бірнеше буынның тәрбиесіне араласты. Әкесіз қалған үш баланы өзі өсірген Нұртыш ананың ғұмыр жолы осылайша немере мен шөбереге дейін жалғасқан үлкен отбасылық өнегенің үлгісіне айналды.
Мұса Әділовтың есімі осы кітаптың негізгі дереккөзімен де тығыз байланысты. Құспан Бегеш 1978 жылы аяқталған қолжазба шежіресін аманат етіп сеніп тапсырған адам — Мұса Әділұлы. Ол қолына тиген мұраны ата-бабадан жеткен қасиетті аманат ретінде сақтап, келесі буынға жеткізді (қараңыз: «Аманат: қолжазбаның сақталу жолы» тарауы).
Мұса Әділов 1982 жылы дүниеден өтті. Артында әке өнегесін, еңбек дәстүрін және туған жерге деген адалдықты жалғастырған ұрпағы қалды. Кейінгі немерелері Көпжасар ауылдық округінде еңбек етіп, ата қоныспен байланысын үзген жоқ. Немерелерінің бірі өз шаруашылығына Тілеген атауын беру арқылы отбасы тарихындағы есімді жаңғыртып, ұрпақ сабақтастығын айшықтады.
Сарыбас Алашаның Алтыаяқ тармағынан шыққан Мұса Әділовтың ғұмыр жолынан ХХ ғасырдағы қазақ ауылының тұтас бір дәуірінің тағдыры көрінеді. Әкесінен ерте айырылып, ана тәрбиесінде өсуі, жастайынан еңбекке араласуы, соғыс жылдарында майданға аттануы, жараланып елге оралғаннан кейін қайтадан ауыл шаруашылығы ісіне кірісуі, аға шопандықтан бөлімше басқаруға дейін көтерілуі оның қайсар мінезі мен еңбекке адалдығын танытады.
Майдангер, Еңбек Қызыл Ту орденінің иегері Мұса Әділовтың есімі ел қорғаған жауынгер, туған жердің шаруашылығына маңдай терін төккен еңбек адамы, ел сенім артқан ұйымдастырушы және кейінгі ұрпағына өнеге қалдырған әулет үлкені ретінде Сарыбас Алаша тарихында сақталады. Оның анасы Нұртыш пен жары Балымның тылдағы қажырлы еңбегі Мұса Әділовтың өмір тарихын бір адамның ғана емес, ел басына түскен ауыр кезеңді бірге еңсерген тұтас бір әулеттің тағдыры ретінде толықтыра түседі.
Мусин Теміржан Мусаұлы (1944-1993)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Аманқұл (Аманғали) → Алтыаяқ → Жантлеу → Әділ → Мұса → Теміржан
Ұстаз, география пәнінің мұғалімі · І разрядты боксшы
Мусин Теміржан 1944 жылы 27 желтоқсанда Бірлік ауылында дүниеге келген. Майдангер Мұса Әділовтың ұлы. Балалық және жастық шағы туған өңірде өтіп, 1961 жылы Мәстексай ауылындағы С. Меңдешев
атындағы мектепті тәмамдады. Орта білім алғаннан кейін Орал педагогикалық институтының жаратылыстану және география факультетіне оқуға түсті.
1963-1965 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеді. Әскерден оралған соң жоғары оқу орнындағы білімін жалғастырып, кейін Дина Нұрпейісова атындағы мектепте география пәнінің мұғалімі болып еңбек етті.
Теміржан Мусин ұстаздық қызметімен қатар спортқа да ерекше ден қойды. Бокспен кәсіби деңгейде айналысып, І разрядты боксшы атанды. 1972 жылға дейін облыстық жарыстарға тұрақты қатысып, спорттағы тәжірибесін кейін шәкірт тәрбиесіне бағыттады. Мектеп оқушылары үшін бокс үйірмесін ашып, ауыл жастарын спортқа баулыды. Жасөспірімдерді шыдамдылыққа, тәртіпке, жігерлілікке тәрбиелеуде оның спорттық тәлімгер ретіндегі еңбегі де елеулі болды.
Өмірлік жары Утесова Мәнсия 1944 жылы 14 маусымда Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылдық кеңесінде дүниеге келген. 1961 жылы Қалдығайты мектебін аяқтап, Орал педагогикалық институтының жаратылыстану және география факультетіне оқуға түсті. 1966 жылы институтты бітіріп, жоғары білімді педагог мамандығын алды.
Еңбек жолын Қаратөбе ауданындағы Мұхит атындағы мектепте бастады. 1966-1968 жылдары география, биология және химия пәндерінен сабақ беріп, ұстаздық қызметтің алғашқы тәжірибесін жинақтады.
1968 жылы Теміржан Мусинмен отбасын құрып, Көпжасар ауылына қоныс аударды. Осы кезден бастап оның еңбек жолы Дина Нұрпейісова атындағы мектеппен тығыз байланысты болды. Мәнсия ұзақ жылдар бойы осы білім ордасында ұстаздық қызмет атқарып, кейін мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, одан соң интернат меңгерушісі болды.
1968-1995 жылдарды қамтыған еңбек жолында бірнеше буын шәкіртке білім мен тәрбие берді. Мәнсия Утесованың педагогикалық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық деңгейде бағаланып, бірнеше грамотамен марапатталды. Ұзақ жылғы ұстаздық қызметінде шәкірт тәрбиесіне, мектептегі тәрбие жұмысын ұйымдастыруға және ауыл балаларының білім алуына елеулі үлес қосты.
Теміржан мен Мәнсияның отбасылық ғұмыры ұстаздық еңбекпен сабақтасты. Екеуі де педагог мамандығын таңдап, бір өңірдің жас ұрпағына білім мен тәрбие беруге өмірлерінің елеулі бөлігін арнады. Теміржан география пәнінің мұғалімі әрі спорт тәлімгері ретінде танылса, Мәнсия жаратылыстану бағытындағы пәндердің ұстазы, тәрбие ісінің ұйымдастырушысы және интернат меңгерушісі ретінде абыройлы еңбек етті.
1968 жылы шаңырақ көтерген ерлі-зайыптылар отбасында үш бала тәрбиелеп өсірді. Ұстаздық қызмет пен отбасы тәрбиесін қатар алып жүріп, балаларына білімге, еңбекке және адамгершілікке негізделген өнеге көрсетті.
Мусин Теміржан 1993 жылы дүниеден өтті. Қысқа ғұмырында білім беру ісіне, ауыл спортына және шәкірт тәрбиесіне өзіндік із қалдырды. Оның есімі ұстаз әрі І разрядты боксшы, жасөспірімдерді спортқа баулыған тәлімгер ретінде ел жадында сақталды.
Жары Мәнсия кейін де ұстаздық қызметін жалғастырып, 1995 жылға дейін білім беру саласында еңбек етті. Отбасылық өмірде де, кәсіби қызметте де Теміржанмен бірге бастаған ағартушылық жолды жалғастырып, кейінгі ұрпақтың өсіп-өркендеуіне ұйытқы болды. Үш баласынан сегіз немере, екі шөбере сүйген ардақты ана. Сарыбас Алашаның Аманқұл (Аманғали) — Алтыаяқ тармағынан шыққан Мусин Теміржан мен оның жары Утесова Мәнсияның өмір жолы ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ауыл мұғалімдерінің өнегелі ғұмырын танытады. Бір шаңырақта жарасым тапқан ұстаздық еңбек, спорттық тәрбие, отбасылық жауапкершілік пен елге қызмет ету олардың өмірбаянының негізгі арқауына айналды.
Зайыбы Мәнсия ұрпақтарымен
Айтмағанбет қызы Нұртыш әже шөберелерімен
Хайырұлы Шүкір (1938-2018)
Еңбекпен өрілген өмір
Шежірелік орны: Есен → Шағыр → Орақ → Есенғай → Есім → Хайыр → Шүкір
Хайырұлы Шүкір 1938 жылы дүниеге келіп, 2018 жылы өмірден өтті. 1958 жылы Мерғайқызы Танзиламен шаңырақ көтеріп, өнегелі отбасының негізін қалады. Ерлі-зайыптылар үш ұл, төрт қыз тәрбиелеп өсіріп, олардан немере мен жиен сүйген ардақты ата-ана болды.
Шүкір Хайырұлы саналы ғұмырын ауыл шаруашылығына арнады. Жаңаталап қой совхозында ұзақ жылдар бойы қой бағып, еңбегімен ел құрметіне бөленген үлгілі, озат шопандардың қатарынан көрінді. Мал бағудың бейнеті мен жауапкершілігін терең түсінген еңбек адамы қыстың қақаған суығы мен үскірік аязына, күздің ызғарлы желі мен мұздай жаңбырына, жаздың аптап ыстығына қарамастан, өзіне тапсырылған малдың жағдайын бірінші орынға қоятын.
Даланың қатал табиғаты мен мал шаруашылығының тынымсыз тіршілігі оның қажыр-қайратын шыңдады. Таңның атысы мен күннің батысына дейін мал соңында жүріп, адал еңбегі арқылы абыройға ие болды. Қандай қиындық кездессе де, міндетінен жалтармай, шаруашылық жұмысына жауапкершілікпен қарайтын. Еңбекқорлығы, төзімділігі мен қарапайым болмысы кейінгі ұрпағына үлгі болып қалды.
Шүкір Хайырұлы көп сөзге жоқ, ойын қысқа әрі нұсқа жеткізетін, бір сөйлейтін байсалды адам еді. Орынсыз әңгімеге араласпайтын, әр сөзін ойланып айтатын. Ағайын-туыспен де, ауылдастарымен де сыйластықта өмір сүрді. Қарапайымдылығы, мейірімділігі мен қонақжайлығы шаңырағына келген әр адамның көңілінен орын алатын.
Зайыбы Мерғайқызы Танзила да отбасының берекесін кіргізіп, бала тәрбиесі мен үй шаруасын ұқыптылықпен атқарды. Ерлі-зайыптылардың шаңырағы ағайынға ашық, жолаушыға жайлы, төрінен қонақ үзілмейтін құтты мекенге айналды. Балаларын адалдыққа, еңбекқорлыққа, үлкенді сыйлап, кішіге қамқор болуға баулыды.
Шүкірұлы Қыдыр (1960-2019)
Шүкірұлы Қыдыр 1960 жылы дүниеге келді. 1967 жылы мектеп табалдырығын аттап, 1977 жылы орта білімін аяқтады. Мектеп бітіргеннен кейін әкесінің жанында қалып, мал шаруашылығының қыр-сырын меңгерді. Қыстың суығы
мен жаздың ыстығына қарамай, әкесіне қолғабыс етіп, қой бағысуға белсене араласты.
Қыдыр жастайынан еңбекке бейім, сабырлы әрі бауырмал болып өсті. Әкесінен көрген тәлімін бойына сіңіріп, шаруашылық жұмысына жауапкершілікпен қарады.
Мал бағудың машақатын жақсы білгендіктен, інілеріне де ақыл-кеңесін айтып, олардың еңбек жолын дұрыс қалыптастыруға көмектесті. Кейін інілері Ерсұлтан мен Қадырбек өздерінің шаруа қожалықтарын құрған кезде Қыдыр олардың жанынан табылып, ағалық қамқорлығын көрсетті. Шаруашылықты ұйымдастыру, малды күтіп-баптау және тіршіліктің түрлі мәселелерін шешу барысында інілеріне ақылшы әрі сенімді сүйеніш болды.
Қыдыр Шүкірұлы отбасын құрмаған. Бар ғұмырын ата-анасы мен бауырларының ортасында өткізіп, туған-туыстарының қуанышы мен қиындығына бірдей ортақтасты. 2019 жылы ауыр науқастан дүние салды.
Хайырұлы Шүкір мен Мерғайқызы Танзиланың өнегелі өмірі, адал еңбегі мен ұрпақ тәрбиесіне сіңірген еңбегі әулет жадында сақталып қалды. Олар өсірген үш ұл мен төрт қыздан тараған немере-жиендер бүгінде ата-аналары қалыптастырған еңбекқорлық, қарапайымдылық,мейірімділік және ағайынға қамқорлық дәстүрін жалғастырып келеді.
Хайырұлы Шүкір әулетінің шежіресі
САРЫБАС
└── БАЙНАЗАР
└── ОРАҚ
└── ШАҒЫР
└── ЕСЕНҒАЛИ (Есенғай)
└── ЕСІМ
└── ҚАЙЫР (Хайыр)
├── ШҮКІР (1938-2018)
│ ├── ҚЫДЫР (1960-2019)
│ ├── ЕРСҰЛТАН
│ │ ├── ҚОЛҚАНАТ
│ │ └── НҰРДӘУЛЕТ
│ └── ҚАДЫРБЕК
│ ├── АРМАНБЕК
│ └── МАНАРБЕК
└── ТІЛЕКҚАЛИ
├── ИСА
└── САЛАУАТ
Мылқайдаров Мизамғали (1936-2017)
Мылқайдаров Мизамғали 1936 жылы 25 қазанда дүниеге келген. Ол — Сарыбас Алашаның Байтоқа тармағынан тарайтын Тұтқыштың шөпшегі, ата-баба жолын жалғаған әулет өкілі.
Мизамғалидың балалық шағы Ұлы Отан соғысының ауыр жылдарымен тұспа-тұс келді. Ел басына күн туған кезеңде өскен сол буынның балалары секілді ол да тұрмыстың қиындығын ерте сезініп, еңбекке жастайынан араласты.
Соғыс жылдарындағы тапшылық пен одан кейінгі ел еңсесін қайта көтерген кезең оның мінезін шыңдап, еңбекқорлыққа, төзімділікке және жауапкершілікке
баулыды.
Ер жеткен шағы соғыстан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру езеңіне сәйкес келді. Мизамғали ел экономикасын көтеруге өз үлесін қосып, ұзақ жылдар бойы қажыр-қайратпен еңбек етті. Маңдай терімен нәпақасын тауып, адал еңбекті өмірінің басты қағидасы санаған ол еңбек жолын абыроймен аяқтап, зейнеткерлікке шықты. 1958 жылы Иманғазықызы Жұмағаныммен отбасын құрып, бір шаңырақ астында ұзақ жылдар тату-тәтті ғұмыр кешті. Ерлі-зайыптылар бір ұл, төрт қызды тәрбиелеп өсіріп, оларды еңбекқорлыққа, үлкенді сыйлауға, ағайын-туыстың қадірін білуге баулыды.
Мизамғали мен жары Жұмағаным Иманғазықызы
Өмірінің кейінгі кезеңінде балаларының қызығын көріп, немере-шөбере сүйіп, әулеттің қадірлі ақсақалы болды. Өсіп-өнген ұрпағы — Мизамғали мен Жұмағанымның өнегелі ғұмыры мен берген тәрбиесінің жалғасы.
Мизамғали 2017 жылы 17 наурызда дүниеден озды. Өмірлік жары Жұмағаным Иманғазықызы 2021 жылы 9 шілдеде қайтыс болды.
Мизамғали мен Жұмағанымның ғұмыр жолы — ХХ ғасырдың ауыр кезеңдерін бастан өткеріп, елмен бірге еңбек еткен қазақ отбасының тағылымды тарихы. Олар артында өсіп-өнген ұрпақ, жақсы ат пен өнегелі із қалдырды. Олардың өмір жолы бүгінгі ұрпақ жадында сақталып, Сарыбас Алаша әулетінің шежіресіндегі сабақтастықтың бір жарқын үлгісі болып қала береді.
Серікбаев Досалы (1954 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас Алашаның Қожамерген тармағы
(1905-1980)
Серікбаев Досалы 1954 жылы 22 маусымда қазіргі Көпжасар ауылының аумағында дүниеге келген. Әкесі — Молдағалиев Серікбай (1905—1980). Серікбай Молдағалиұлы ғұмырын ауыл тіршілігімен байланыстырып, мал шаруашылығында еңбек еткен.
Досалы Серікбайұлы балалық шағын туған жерінде өткізіп, 1963—1971 жылдары жалпы білім беретін орта мектепте білім алды. Мектепті аяқтағаннан кейін, 1971—1973 жылдары кәсіптік-техникалық училищеде оқып, еңбекке қажетті мамандық игерді.
Еңбек жолын ауыл шаруашылығы саласында жалғастырып, ұзақ жылдар бойы механизатор болып еңбек етті. Техниканы меңгеріп, ауылдың егін және мал шаруашылығына қажетті жұмыстарға араласты. 1997
жылдан кейін де ауыл еңбегінен қол үзбей, 2010 жылға дейін мал бағып, шаруашылықтағы әртүрлі жұмыстарды атқарды. Осылайша саналы ғұмырының елеулі бөлігін туған жерінің тіршілігі мен ауыл шаруашылығына арнады.
1980 жылы Тойған Сатқалиқызымен отбасын құрды. Отбасылық өмірінде еңбек пен берекені, үлкенге құрмет пен кішіге қамқорлықты қадір тұтып, шаңырақтың бірлігін сақтауға мән берді.
Көп жылдық еңбек жолынан кейін Досалы Серікбайұлы 2017 жылы зейнеткерлікке шықты.
Серікбаев Досалының өмір жолы — ауылда туып-өсіп, маңдай терімен еңбек еткен қарапайым еңбек адамының өнегелі ғұмыры. Механизаторлық кәсіпті меңгеріп, мал шаруашылығында және ауылдың күнделікті тіршілігінде адал қызмет еткен ол Сарыбас Алашаның Қожамерген тармағынан тараған әулеттің еңбек дәстүрін жалғастырған азаматтардың бірі.
Серікбаев Досалы зайыбы Тойған Сатқалиқызымен
Хамзин Ибатолла Қисметұлы мен Тәнзила Қайырқызы
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Аманғали → Өтебай → Бегей → Қисмет → Ибатолла
Хамзин Ибатолла Қисметұлы 1925 жылы 19 мамырда Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданының Чапаев ауылында дүниеге келген.
Балалық және жастық шағы елдің қоғамдық өмірі күрделі өзгерістерге толы кезеңмен тұспа-тұс келді.
Азамат болып қалыптасар шағында Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыртпалығы басталып, оның тағдырын майдан жолымен байланыстырды.
1943 жылы он сегіз жасқа толған Ибатолла Қисметұлы Қызыл Армия қатарына шақырылып, әскери қызметке аттанды. Соғыстың ауыр кезеңінде
майдан қатарында болып, 1946 жылға дейін әскери борышын өтеді. Жастық дәуренінің бірнеше жылын әскери тәртіп пен соғыс жағдайында өткізген ол
елге аман оралып, бейбіт еңбекке кіріскен майдангерлер буынының өкілі болды.
Майдан жылдары қалыптастырған тәртіптілік, төзімділік, жауапкершілік пен қиындыққа мойымау секілді қасиеттер Ибатолла Қисметұлының кейінгі еңбек жолынан да анық көрінді. Соғыстан кейін ел экономикасын қалпына келтіру кезеңінде тұтыну кооперациясы жүйесіне жұмысқа орналасты.
«ГОРПО» мекемесінде алдымен «заготовитель», кейін «товаровед» қызметтерін атқарды. Кеңестік кезеңдегі тұтыну кооперациясы ауыл мен қала арасындағы тауар айналымының маңызды буыны саналды. Ауыл шаруашылығы өнімдерін жинау, қабылдау, есепке алу, сақтау және сауда жүйесіне жөнелту осы құрылым арқылы жүргізілді.
«Заготовитель» қызметіндегі маман ауылдық жерлерден ет, жүн, тері, мал өнімдері мен ауыл шаруашылығы шикізатын қабылдап, олардың мөлшері мен сапасын анықтап, тиісті құжаттарын рәсімдейтін. Әр өнімнің салмағын дәл өлшеу, қабылданған тауардың есебін жүргізу, сақталуын қамтамасыз ету және белгіленген орындарға жөнелту үлкен жауапкершілік жүктеді.
Шалғай елді мекендерді аралау, жол мен ауа райының қиындығына қарамастан белгіленген жоспарды орындау, қабылданған өнімнің әр келісін есепке алу ұқыптылық пен төзімділікті талап етті. Материалдық құндылықпен тікелей жұмыс істейтін маман үшін адалдық пен тиянақтылық басты шарттардың бірі болды.
Кейін «товаровед» қызметіне ауысқан Ибатолла Қисметұлының міндеті одан әрі кеңейді. Ол тауарлардың сапасын, сұрыпталуын, дұрыс қабылдануы мен сақталуын бақылап, құжаттар мен нақты қордың сәйкестігін қадағалады. Қоймадағы тауардың жай-күйінен бастап оның өткізілу тәртібіне дейінгі жұмыстар кәсіби жауапкершілікті қажет ететін.
Ибатолла Қисметұлы соғыста қалыптасқан тәртіп пен талапшылдықты бейбіт еңбек жолында да серік етіп, халыққа қызмет көрсету саласында ұзақ жыл еңбек етті. Майдандағы жауынгерлік борыш пен соғыстан кейінгі ел тұрмысын қалпына келтіруге арналған адал еңбек оның ғұмыр жолының өзара сабақтас екі үлкен кезеңіне айналды.
Өмірлік жары Хамзина Тәнзила Қайырқызы 1929 жылы 29 қазанда Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданының Чапаев ауылында дүниеге келген. Жастайынан еңбек пен отбасы жауапкершілігін қатар көріп өскен Тәнзила Қайырқызы кейін үлкен әулеттің ұйытқысына айналды.
Ибатолла Қисметұлы мен Тәнзила Қайырқызының шаңырағында он төрт перзент дүниеге келді — он бір ұл, үш қыз. Осынша көп баланы дүниеге әкеліп, бағып-қағып, тәрбиелеп, азамат қатарына қосу ананың күнделікті еселі еңбегін қажет етті. Үлкен отбасының тұрмысын реттеу, балалардың киімі мен тамағын дайындау, үлкенін кішіге қамқор ету, әр баланың тәрбиесін қадағалау Тәнзила Қайырқызының өмірлік жауапкершілігінің үлкен бөлігі болды.
Кеңес Одағында көп балалы аналарды мемлекеттік деңгейде марапаттау жүйесі 1944 жылы енгізілді. 1944 жылғы 8 шілдедегі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығына сәйкес, он және одан да көп баланы дүниеге әкеліп, тәрбиелеген аналарға жоғары дәрежелі «Мать-героиня» атағы берілді. Тәнзила Қайырқызы он төрт перзентті дүниеге әкеліп, өсірген ана ретінде осы жоғары марапатқа ие болып, «Батыр ана» атанды.
«Батыр ана» атағы көп балалы ананың тек бала санына ғана емес, оларды бағып-қағып, тәрбиелеп, қоғамның толыққанды азаматы етіп өсіруге жұмсаған орасан еңбегіне берілген мемлекеттік баға еді. Тәнзила Қайырқызы үшін ана болу күнделікті мейіріммен қатар тынымсыз еңбек, сабыр, төзім және үлкен жауапкершілікті талап ететін ғұмырлық міндет болды.
Он төрт балалы шаңырақтың өмірі өзара ұйымшылдық пен тәртіпке негізделді. Әке отбасының материалдық тірегі болып еңбек етсе, ана үйдің берекесін сақтап, ұл-қыздарының тәрбиесіне бар күшін жұмсады. Бірінен кейін бірі ержеткен балалар әке-шешенің маңайына топтасып, үлкен әулетті қалыптастырды.
Ибатолла Қисметұлы мен Тәнзила Қайырқызының отбасылық ғұмыры қазақы әулет тәрбиесінің жарқын көрінісін танытады. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, ағайын арасындағы татулықты сақтау, адал еңбек ету, туған жер мен отбасы алдындағы жауапкершілікті сезіну секілді қасиеттер ұл-қыздарына күнделікті өнеге арқылы берілді.
Әкенің майдангерлік жолы ұрпақ санасында ел қорғаудың, азаматтық парыздың белгісі болып қалса, ананың он төрт перзентті тәрбиелеп өсірген еңбегі отбасының берекесі мен ұрпақ сабақтастығының үлгісіне айналды.
Ибатолла Қисметұлы мен Тәнзила Қайырқызының шаңырағында соғыс көрген әкенің қайсарлығы мен көп балалы ананың сабыры, еңбекқорлығы мен мейірімі тоғысты. Бірі Отан алдындағы әскери борышын өтеп, кейін ел шаруашылығына қызмет етсе, екіншісі үлкен әулеттің ұйытқысы болып, он төрт перзентті өмірге әкеліп, тәрбиелеп өсірді.
Хамзин Ибатолла Қисметұлы 1988 жылы 28 маусымда дүниеден озды. Артында жұбайы, ұл-қыздары және олардан тараған кейінгі ұрпағы қалды. Оның әскери қызметі, бейбіт еңбегі, адалдығы мен жауапкершілігі әулет жадында сақталды.
Ибатолла Қисметұлы мен Тәнзила Қайырқызы қалыптастырған үлкен әулет — олардың өмір бойғы еңбегінің ең айқын жалғасы. Он бір ұл мен үш қыздан өрбіген ұрпақ әке-шешенің өмір жолын, отбасы құндылықтарын, еңбекке адалдық пен үлкен шаңырақтың бірлік дәстүрін кейінгі буынға жеткізіп келеді.
Ата-тек желісі
Ибатолладан тараған ұрпақ
ИБАТОЛЛА
├── ИБРАЙ
│ └── Жамбыл
│ └── Райымбек
├── МАҚСОТ
├── МЕҢДІҒАЛИ
│ └── Дамир
│ ├── Дәулет
│ ├── Әмір
│ └── Даниял
├── САБЫРҒАЛИ
│ ├── Дархан
│ │ ├── Нұрхан
│ │ └── Ерхан
│ └── Мерхан
│ ├── Мирлан
│ └── Темірлан
├── БӨКЕНБАЙ
│ ├── Елемес
│ ├── Мұрат
│ │ └── Ардақ
│ └── Нұрбол
├── ШАДИЯР
│ ├── Руслан
│ ├── Жасұлан
│ │ ├── Аслан
│ │ ├── Ислам
│ │ ├── Тахир
│ │ └── Мадияр
│ ├── Табысбек
│ └── Нұрлиден
├── МАДИЯР
├── АСЫЛБЕК
│ ├── Абдулла
│ └── Әлінұр
├── АҚЫЛБЕК
│ ├── Әлібек
│ │ ├── Бекәлі
│ │ └── Марлен
│ ├── Сәндібек
│ └── Төребек
│ └── Төрехан
├── БАТЫРБЕК
│ └── Рахым
└── АЛТЫНБЕК
├── Әділбек
│ ├── Әмірхан
│ └── Абылай
└── Қуаныш
Ұрпағынан фотодеректер
Ибатоллаұлы Асылбек зайыбымен
Ғилманұлы Бақыт (1914-1972)
Шежірелік орны: Сарыбас → Бопай → Тұрдәлі → Жолдыбай → Ғилман → Бақыт
Сарыбас ұрпағының Бопай тармағынан тарайтын әулеттердің бірі — Тұрдәліден өрбіген Жолдыбай ұрпағы. Шежірелік сабақтастық Сарыбас — Бопай — Тұрдәлі — Жолдыбай — Ғилман — Бақыт желісімен жалғасады. Осы тектік арна Ғилманұлы Бақыттың Сарыбас шежіресіндегі орнын айқындап, одан тараған кейінгі ұрпақтың әулеттік негізін көрсетеді.
Ғилманұлы Бақыт 1914 жылы дүниеге келіп, 1972 жылы өмірден өткен. Оның ғұмыры ХХ ғасырдағы қазақ даласының қоғамдық және шаруашылық тұрмысын түбегейлі өзгерткен күрделі кезеңдермен тұспа-тұс келді. Дүниеге келген тұста патшалық Ресей билігінің соңғы жылдары өтіп жатса, балалық және жастық шағы төңкеріс, азамат соғысы, кеңестік жүйенің орнығуы, ұжымдастыру мен ашаршылық жылдарына сәйкес келді. Есейген кезеңінде Екінші дүниежүзілік соғыстың ауыртпалығын көріп, кейін соғыстан әлсіреген ел шаруашылығын қалпына келтіру дәуірінде еңбек етті.
Осындай тарихи жағдайда ауыл адамының өмірі ең алдымен маңдай термен өлшенді. Күнделікті тіршілік табиғаттың мінезіне, малдың күйіне, жайылымның жағдайына тікелей тәуелді еді.
Ғилман әулетінің де тұрмыс-тіршілігі мал шаруашылығымен, соның ішінде қой өсіру кәсібімен тығыз сабақтасты.
Бақыт жастайынан мал ішінде өсіп, ауыл еңбегінің қыр-сырын ерте меңгерді. Қойды өріске шығару, көктемгі төл алу науқаны, жазғы жайылымды тиімді пайдалану, күзгі қора-қопсыны әзірлеу, қыстың қақаған аязы мен боранында малды аман сақтау — ауыл тұрмысының жыл сайын қайталанатын қалыпты тіршілігі болатын. Осындай еңбек адамнан күш-қайратпен қатар төзімділік, сабыр, ұқыптылық пен жауапкершілік талап етті.
Бақыттың мінезі мен өмір салты да сол ортада қалыптасты. Мал бағу ол үшін тек күнкөрістің амалы емес, отбасын асыраудың, ұрпақ тәрбиелеудің және атадан қалған еңбек дәстүрін жалғастырудың жолы болды.
Өмірлік жары Үміт 1914 жылы дүниеге келіп, 1978 жылы өмірден өтті. Ерлі-зайыптылар бір жылы туған замандастар еді. Екеуі бір шаңырақтың тіршілігін бірге көтеріп, ұзақ жылдар бойы ауыл шаруашылығының ауыр еңбегін қатар атқарды.
Қазақ ауылындағы дәстүрлі мал шаруашылығында ер мен әйел еңбегінің арасы қатаң бөлінген жоқ. Ер азаматтар малды өріске шығарып, жайылым мен қыстаудың жағдайына жауап берсе, әйелдер төл күтіміне, сауымға, жүн дайындауға, қора маңындағы жұмыстарға араласып, сонымен бірге үй шаруасы мен бала тәрбиесін қатар алып жүрді. Үміт те осы тұрмыстың барлық ауыртпалығын Бақытпен бірге көтерген еңбекқор жан болды. Көктемгі төлдеу кезіндегі тынымсыз тірлік, жазғы жайылым, күзгі дайындық, қысқы мал күтімі олардың өмірінің бір-бірінен ажырамайтын бөліктеріне айналды. Отбасының берекесі де осындай ортақ еңбек үстінде қалыптасты.
Бақыт пен Үміттен екі ұл — Нәсіпқали және Аманғали дүниеге келді. Кейін осы екі ұл Ғилманұлы Бақыт әулетінің екі негізгі бұтағын жалғастырды.
Үлкен ұлы Нәсіпқали Бақытұлы 1938 жылы дүниеге келіп, 2013 жылы өмірден өтті. Ол ата-анасының еңбек ортасында өсіп, ауыл тіршілігіне ерте араласты. Үлкендердің күнделікті тұрмысын көріп өскен Нәсіпқали үшін еңбекке адалдық, малға жауапкершілікпен қарау, отбасы мүшелерінің бір-біріне қолғабыс етуі табиғи өмір салтына айналды.
Нәсіпқалидың зайыбы — Мұсақызы Сұлу. Ерлі-зайыптылар жеті қыз және бір ұл тәрбиелеп өсірді. Ұлдарының есімі — Болат.
Нәсіпқали әулетінің кейінгі өмір жолы Жаңақала ауданымен тығыз байланысты. Осы өңірде оның ұрпақтары өсіп-өніп, әулеттік сабақтастықты жалғастырды. Жаңақала мен Қамыс-Самар аймағының табиғи жағдайы ежелден мал шаруашылығына қолайлы болғандықтан, қой өсіру кәсібі олардың тұрмысында да ұзақ уақыт маңызды орын алды.
Бақыттың екінші ұлы Аманғали Бақытұлы 1953 жылы дүниеге келіп, 2001 жылы өмірден өтті. Аманғали да ата-анасының еңбек жолын көріп өсіп, ауыл тұрмысының қалыптасқан тәртібін жастайынан таныды. Мал шаруашылығы оның өмір ортасының ажырамас бөлігі болды. Аманғалидың зайыбы — Ермекқалиқызы Гүлсара. Отбасында Сыралы есімді ұл дүниеге келді. Аманғали 2001 жылы, 48 жасында өмірден озды. Әулеттік желі Сыралы арқылы жалғасын тапты.
Сыралыдан Амандық, Ізбасар, Жанжүрек және Жантілек тарайды. Осы ұрпақ Көпжасар өңірінде өсіп-өніп, ата-бабадан жалғасқан туыстық сабақтастықты жалғастырып келеді. Бақыт пен Үміттен тараған екі негізгі бұтақтың бірі Нәсіпқали арқылы Жаңақала ауданында, екіншісі Аманғали мен оның ұлы Сыралы арқылы Көпжасар өңірінде жалғасты. Бір әулеттің екі жерде өркен жаюы туыстық желінің үзілгенін емес, қайта оның кеңейіп, жаңа шаңырақтар арқылы жалғасқанын аңғартады.
Ғилманұлы Бақыт әулетінің тарихындағы басты ерекшеліктердің бірі — бірнеше буын бойы мал аруашылығымен біте қайнасып өмір сүруі. Бақыт пен Үміт те, олардың ұлдары Нәсіпқали мен Аманғали да ауыл тіршілігінің қалыптасқан еңбек ортасында ғұмыр кешті.
Қой шаруашылығы бұл әулет үшін тек кәсіби машық емес, тұрмыстық мәдениеттің өзегіне айналды. Мал бағу арқылы адам табиғаттың әр құбылысын тануға, уақытты дәл есептеуге, малдың күйін бақылауға, ауыр жағдайда сабыр сақтауға үйренді. Осындай ортада өскен балалар үлкендердің еңбегін көріп, жауапкершілік пен төзімділікті ерте меңгерді. Отбасындағы еңбек тәрбиесі де күнделікті тұрмыстың өзінен қалыптасты. Балалар үлкендердің қасында жүріп малға қарауды, қораны ретке келтіруді, төл күтуді, шөп пен жем дайындауды, үй
шаруасына көмектесуді үйренді. Еңбекке баулу арнайы айтылған өсиеттен гөрі, күн сайын қайталанатын тіршіліктің табиғи жалғасы болды.
Қазақ ауылындағы малшы отбасының тарихын әйелдер еңбегінсіз толық түсіндіру мүмкін емес. Үміт, кейін Сұлу мен Гүлсара да отбасының күнделікті тіршілігін, бала тәрбиесін және ауыл шаруасының ауыр жұмысын қатар алып жүрді. Ерлі-зайыптылардың өзара сүйеніш болуы, еңбек міндетін бөлісе атқаруы шаңырақтың беріктігін сақтаған маңызды негіздердің бірі еді.
Бақыт пен Үміттің өмір сүрген дәуірі жеңіл болған жоқ. Төңкеріс, азамат соғысы, ашаршылық, соғыс және соғыстан кейінгі қиындықтар бір ұрпақтың тағдырына бірнеше тарихи сынақты қатар әкелді. Соған қарамастан олар отбасын сақтап, екі ұл өсіріп, кейін үлкен әулетке айналған ұрпақтың негізін қалады. Ғилманұлы Бақыттың өмір жолы ірі лауазыммен немесе қоғамдық атақпен өлшенбейді. Оның ғұмыры қазақ ауылындағы қарапайым еңбек адамына тән жауапкершілікпен, отбасы қамымен, мал соңындағы тынымсыз тіршілікпен, ұрпақ тәрбиесімен және шаңырақ сабақтастығын сақтаумен ерекшеленді.
Осындай адамдардың күнделікті еңбегі арқылы ауылдың шаруашылық өмірі жалғасып, елдің тұрмыстық тұтастығы сақталды. Ұрпақ алдындағы борыш та ата кәсіпті ғана қайталаумен шектелмей, еңбекке адалдықты, отбасы бірлігін, үлкенге құрмет пен кішіге қамқорлықты жеткізуден көрінді.
Бүгінде Бақыт пен Үміттен тараған ұрпақтар Жаңақала ауданы мен Көпжасар өңірінде өсіп-өніп келеді. Нәсіпқали әулеті Жаңақала жерінде, Аманғалидың ұлы Сыралыдан тараған ұрпақ Көпжасарда шаңырақ көтеріп, әулеттік сабақтастықты жалғастыруда. Ғилманұлы Бақыт әулетінің кейінгі буынға қалдырған басты мұрасы — атадан балаға жалғасқан еңбекке адалдық, шаңырақтың бірлігін сақтау және шыққан тегін ұмытпау. Сарыбас — Бопай — Тұрдәлі — Жолдыбай — Ғилман — Бақыт арқылы жеткен осы сабақтастық бүгінгі ұрпақтың тарихи жадында әулет тарихының маңызды бір арнасы болып қала береді.
Ұрпағы
| Ата | Балалары |
| Бақыт (1914-1972) | Нәсіпқали, Аманғали |
| Нәсіпқали (1938-2013) | Болат (және жеті қыз) |
| Аманғали (1953-2001) | Сыралы |
| Сыралы | Амандық, Ізбасар, Жанжүрек, Жантілек |
Отбасылық фотодеректер
Ермекқалиқызы Гүлсарамен
Ғилманұлы Бақыт әулетінің шежіресі
Тәстеміров Тагис Ғұмарұлы (1953 ж.)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Таңатар → Есәлі → Тастемір → Ғұмар → Тагис
Тәстеміров Тагис Ғұмарұлы 1953 жылғы 8 тамызда Орал қаласында дүниеге келген. Ол Алаша — Сарыбас — Байтоқа — Таңатар тармағынан тарайтын әулеттің өкілі. Шежірелік сабақтастық бойынша Тагис Ғұмарұлының аталық желісі
Таңатардан Есәліге, Есәліден Тастемірге, Тастемірден Ғұмарға, Ғұмардан Тагиске жалғасады.
Тагис Ғұмарұлының атасы Тастемір Есәліұлы ел ішінде «Жаманқойшы» деген атпен белгілі болған. Отбасылық деректе оның бұрынғы Орал облысы Чапаев ауданына қарасты Кордон ауылында тұрғаны айтылады. Тастемірдің сол жерде қызыл тастан салынған үйі болған, ауласында жалғыз қызыл алма ағашы өскені де ұрпақ жадында сақталған. Оның мал шаруашылығымен айналысқан, дәулетті адам болғаны, қолындағы малды тек жеке байлық ретінде ұстамай, қиыншылық көрген адамдарға көмек көрсеткені жөнінде мәлімет бар.
Жұт болып, әлдебір отбасының жағдайы төмендеген кезде мал беріп жәрдемдескені, кей жағдайда далада жүрген қайыршы немесе мұқтаж дамдарды шақырып, артық малынан бөліп бергені айтылады. Мұндай естеліктер Тастемірдің шаруашылыққа мығым болуымен қатар, айналасына қарайласқан адам ретінде танылғанын көрсетеді.
Тастемір «Жаманқойшының» зираты Кордон елді мекеніндегі Битлеу қорымында орналасқан.
Қолдағы отбасылық жазбада оның 1953 жылы дүниеден өткені, басына Индерден әкелінген тастан құлпытас қойылғаны көрсетілген. Зират басына белгі қою ісіне оның ұрпақтары Сағынгерей, Ғұмар және немересі Тагис қатысқаны жөніндегі мәлімет те әулет ішінде сақталған. Аталған деректер Жамбыл қаласында Құспан атаның үйінде сақталған жазба материалдармен және Тагис Ғұмарұлының өзінен алынған отбасылық мәліметпен сабақтасады.
Осындай әулеттік ортада дүниеге келген Тагис Ғұмарұлының кейінгі өмір жолы білім мен еңбекке негізделді. 1976 жылы Жамбыл қаласындағы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс мамандығы бойынша тәмамдап, жоғары инженерлік білім алды. Институт қабырғасында алған кәсіби даярлығы кейінгі қырық жылға жуық еңбек жолының негізгі тірегіне айналды.
Еңбек қызметін 1976 жылы «Уральскводстрой» мекемесінің ПМК-115 құрылымында шебер болып бастады. Жас маман алғашқы еңбек жылдарынан-ақ құрылыс өндірісінің күнделікті тәртібімен, жұмысшылар қызметін ұйымдастырумен, нысандардағы жұмыс барысын бақылаумен және инженерлік жауапкершілікпен тікелей танысты.
1979 жылы «Уральскводстрой» жүйесінің ПМК-806 мекемесіне прораб қызметіне ауыстырылды. Прорабтық жұмыс құрылыс нысандарындағы өндірістік үдерісті тікелей басқаруды, еңбек ұжымының жұмысын үйлестіруді, белгіленген жоспарлардың орындалуын қамтамасыз етуді және орындалған жұмыстың сапасына жауап беруді талап етті.
1981—1989 жылдары «Уральскводстрой» ПМК-115 мекемесінің өндірістік-техникалық бөлімінде аға инженер болып еңбек етті. Сегіз жылға созылған осы қызмет кезеңінде техникалық құжаттарды жүргізу, құрылыс көлемін есептеу, орындалған жұмыстарды талдау, жоспарлау және өндірістік көрсеткіштерді бақылау бағыттарында тәжірибесін тереңдетті.
1989—1992 жылдары «Уральскмелиорация» жүйесіне қарасты Чапаев РПРЭУ ПСЭО мекемесінде екінші санатты нормалау инженері қызметін атқарды. Еңбекті нормалау жұмысы өндіріс көлемін есептеуді, еңбек шығындарын салыстыруды, жұмыс уақытын тиімді ұйымдастыруды және белгіленген өндірістік көрсеткіштердің орындалуын бақылауды қажет етті. 1992—1993 жылдары Чапаев аудандық тұтынушылар қоғамында жалақы есептеуші бухгалтер болып жұмыс істеді. Инженерлік бағыттан есеп-қисап саласына ауысқан осы кезең оның түрлі кәсіби міндетке бейімделе алатынын көрсетті. 1993 жылы құрылыс саласына қайта оралып, «Казахкурылысгаз» мекемесінің ПМК-2 құрылымында өндірістік-техникалық бөлім инженері қызметіне орналасты. 1993—1994
жылдардағы инженерлік қызметінен кейін, 1994—1995 жылдары осы мекеменің өндірістік-техникалық бөлімінің бастығы қызметіне көтерілді. 1995 жылдан бастап еңбек жолының жаңа кезеңі Маңғыстау өңірінде жалғасты. 1995—1997 жылдары Ақтау қаласындағы «Каскор» акционерлік компаниясының құрылыс-монтаж
басқармасында жұмыс өндіруші болып еңбек етті. 1998—2000 жылдары «Саур-Инком» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің құрылыс учаскесінде прораб қызметін атқарды.
2000—2016 жылдары «МАЭК-Казатомпром» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі инженер болып қызмет атқарды. Он алты жылға созылған осы кезең оның еңбек жолындағы ең ұзақ әрі жауапты белестердің бірі саналады.
Өндірістік кәсіпорында еңбекті қорғау инженері ретінде жұмыс орындарындағы қауіпсіздік талаптарының сақталуына, қызметкерлердің еңбек жағдайына, қауіпсіздік техникасы ережелерінің орындалуына және өндірістік тәуекелдердің алдын алуға бағытталған жұмыстарға қатысты.
2017 жылғы ақпаннан қыркүйек айына дейін «Тунгиш» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі инженер қызметін жалғастырды. Зейнет жасына жетуіне байланысты ұзақ жылдарға созылған белсенді еңбек жолын аяқтады.
Тагис Ғұмарұлы кәсіби қызмет барысында негізгі жоғары біліммен шектелмей, біліктілігін арттыруға да тұрақты көңіл бөлді. 1986 жылы КСРО Мелиорация және су шаруашылығы министрлігіне қарасты Бүкілодақтық инженерлік кадрлардың біліктілігін арттыру институтының Орта Азия филиалында арнайы даярлықтан өтті. Ташкент қаласында ұйымдастырылған оқу құрылыс ұйымдарындағы еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы бағытына арналған.
2001 жылы Ақтау қаласындағы «Папмедиа» білім беру-тәрбие орталығында Word және Excel бағдарламалары бойынша «Windows операторы» курсын аяқтады. Компьютерлік технологиялардың өндірістік есеп пен техникалық құжат жүргізуге белсенді енгізіле бастаған кезеңінде жаңа бағдарламаларды меңгеруі инженерлік қызметтің заман талабына бейімделуіне мүмкіндік берді.
Қазақ және орыс тілдерін меңгерген Тагис Ғұмарұлының өмірбаяндық құжатында оның жеке қасиеттері ретінде мақсаткерлік, ұқыптылық, адамдармен тіл табыса білу, ұжымда жұмыс істеу қабілеті, жауапкершілік және жаңа іске құштарлық көрсетілген. 1976 жылы қарапайым шеберлік қызметтен басталған еңбек жолы бірнеше өндірістік кәсіпорынды қамтып, инженерлік және басшылық сатылар арқылы жалғасты. Батыс Қазақстан мен Маңғыстау өңірлеріндегі кәсіпорындарда еңбек ете жүріп, кеңестік кезеңнен тәуелсіз Қазақстан дәуіріне дейінгі өндірістік өзгерістерді кәсіби өмір жолымен бірге өткерді.
Тагис Ғұмарұлы Тәстеміровтың ғұмырнамасы бір адамның кәсіби жетістіктерімен ғана шектелмейді. Тастемір «Жаманқойшы» туралы сақталған естеліктер, Кордондағы Битлеу қорымындағы ата зираты, Сағынгерей мен Ғұмар арқылы Тагиске жеткен отбасылық жады — бір әулеттің бірнеше буынын байланыстыратын тарихи желі.
Атасының дәуірінде тіршілік мал шаруашылығы мен ауыл өміріне негізделсе, немересінің өмірі кәсіби білімге, құрылыс өндірісіне, инженерлік есепке және өнеркәсіптік қауіпсіздікке арналды.
Екі кезеңнің тарихи жағдайы бөлек болғанымен, еңбекке жауапкершілікпен қарау, өз ісін ұқыпты атқару және қоғамға пайдалы болу ұстанымы әулеттік сабақтастықтың ортақ өзегі ретінде көрінеді.
Таңатар — Есәлі — Тастемір — Ғұмар — Тагис сабақтастығы шежірелік атаулар тізбегі ғана емес, әр буынның өмір сүрген ортасын, кәсібін, тұрмыс салтын және ұрпаққа қалдырған өнегесін жалғастыратын әулеттік жад болып табылады.
Құспан ата өз қолымен жазып берген шежіре
Төмендегі парақтар — Құспан Бегешовтың Жамбыл қаласындағы үйінде сақталған, өз қолымен жазған дәптерінің беттері. Тәстеміров Тагис Ғұмарұлының отбасылық мұрағатынан алынды.
Құмаров Жұмағали (1932-2010)
Шежірелік орны: Сарыбас → Байтоқа → Таңатар → Қосалы → Жүніс → Құмар → Жұмағали
Құмаров Жұмағали 1932 жылы дүниеге келген. Оның балалық шағы ел басына ауыртпалық түскен кезеңмен, Ұлы Отан соғысы жылдарымен тұспа-тұс келді.
Жұмағали шамамен жеті жасында мектеп табалдырығын аттап, жеті сыныптық білім алған. Алайда оның балалық шағы қатарластары секілді алаңсыз ойын-күлкімен өте қойған жоқ. Ұлы Отан соғысы басталған кезде әкесі майданға аттанып, елге оралмады. Әкесінің соғыстан қайтпауы отбасы
үшін орны толмас қаза болып, шаңырақтың бар ауыртпалығы анасы Күніштің мойнына түсті.
Жұмағали да жасына қарамастан анасына сүйеніш болып, тұрмыс тауқыметін бірге көтерді. Балалық ойынның орнын еңбек басты. Анасы Күнішпен бірге күнделікті тіршілік қамына араласып, шамасы келген қара жұмыстарды атқарды. Соғыс және соғыстан кейінгі қиын жылдар оны ерте есейтті. Жастайынан еңбекке араласуы оның бойында төзімділік, жауапкершілік пен
еңбекқорлық қасиеттерін қалыптастырды.
1949 жылы Жұмағали әскери борышын өтеуге аттанады. Отбасы естелігі бойынша, ол кезеңде әскери қызмет мерзімі үш жыл болған. Үш жыл бойы Отан алдындағы міндетін атқарып, әскери борышын аман-есен өтеп, туған еліне оралады.
Отбасы үлкендерінің естелігіне қарағанда, әскерден келгеннен кейін Жұмағали Орда ауданына барып еңбек еткен. Оның сол жерде нақты қандай қызмет атқарғаны жөніндегі дерек толық сақталмағанымен, еңбек жолының белгілі бір кезеңі Орда өңірімен байланысты болғаны айтылады.
Орда жеріндегі осы кезең оның кейінгі отбасылық өмірімен де сабақтасады. Жұмағали сол кездегі Орда ауданының Қыдырысих ауылының қызы Райханмен танысып, 1958 жылы екеуі отау құрып, шаңырақ көтереді. Жұмағали мен Райхан отбасында үш ұл, төрт қызды дүниеге әкеліп, тәрбиелеп өсірді. Ерлі-зайыптылар жеті перзентіне адал еңбек етуді, үлкенді сыйлап, кішіге қамқор болуды, туған жер мен ағайынның қадірін білуді өнеге етті.
1960 жылдары Жұмағали сол кездегі Фурманов ауданының Жұлдыз ауылындағы ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесінде білім алып, тракторист мамандығын меңгеріп шығады. Оқуын аяқтағаннан кейін туған ауылына оралып, ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Техника тілін меңгерген маман ретінде ауылдағы машина-трактор және гараж шаруашылығындағы жұмыстарға араласып, механизатор болып ұзақ жылдар қызмет атқарды.
Ауыл тіршілігінің негізгі күші саналатын техникаларды жүргізіп, олардың қалыпты жұмыс істеуіне үлес қосты.
Оның еңбек жолы балалық шағынан басталған маңдай термен сабақтасып жатты. Кезінде анасы Күнішпен бірге тіршілік қамына ерте араласқан бала кейін кәсіби маман атанып, туған ауылының шаруашылығына саналы ғұмырын арнады. Жұмағали Құмаров еңбек адамы ғана емес, өнерге жақын, домбыра мен мандолинаны жақсы
меңгерген өнерпаз жан болған. Ол ауылдағы көркемөнерпаздар ұжымдары мен ансамбльдерге қатысып, түрлі мәдени шараларда өнер көрсеткен. Домбыра шертіп, мандолина ойнап, ауылдың мәдени өміріне де белсене араласқан. Осылайша оның өмірінде еңбек пен өнер қатар өрілді. Бір жағынан ауыл шаруашылығының ауыр жұмысын атқарған механизатор болса, екінші жағынан домбыра мен мандолинаны серік етіп, ел арасында өнер көрсеткен азамат болды. Жұмағали Құмаров ұзақ жылдар бойы туған жерінің шаруашылығында адал еңбек етіп, 1992 жылы 60 жасында зейнеткерлікке шықты. Жұбайы Райхан екеуі үш ұл, төрт қызын өсіріп, олардан тараған ұрпақтарының қызығын көріп, үлкен әулеттің ардақты ата-анасына айналды. Құмаров Жұмағали 2010 жылдың 13 наурызында 78 жасында дүниеден өтті. Жұмағали Құмаровтың өмір жолы — ХХ ғасырдағы қазақ ауылының тұтас бір буынының тағдырымен сабақтас ғұмыр. Әкесі майданнан оралмай, бала күнінен әкесіздіктің ауыртпалығын көрді. Анасы Күнішпен бірге еңбек етіп, ойын баласы болатын шағында тіршілік қамына араласты. Кейін үш жыл әскери борышын өтеп, елге оралған соң еңбек жолын жалғастырды. Мамандық меңгеріп, туған жерінің шаруашылығында ұзақ жыл еңбек етті. Жұбайы Райханмен бірге жеті перзент тәрбиелеп, өнерден де қол үзбей, артында үлкен әулет пен өнегелі із қалдырды.
Оның ғұмыры — қиындыққа мойымаған, еңбекпен шыңдалған, отбасына тірек болып, туған жеріне адал қызмет еткен азаматтың өнегелі өмір жолы.
Отбасылық фотодеректер
Сарыбас Алашалар
ҚАДЫРЖАН БАҚТЫГЕРЕЙҰЛЫ
Шежірелік орны: Алаша → Сарыбас → Байтоқа тармағы, Алтыаяқ бөлімі, Жантлеу ұрпағы
Қадыржан Бақтыгерейұлы 1932 жылы дүниеге келген. Алаша руының Сарыбас аталығынан тарайтын Байтоқа тармағының Алтыаяқ бөлімі, Жантлеу ұрпағы саналатын Қадыржанның ғұмыр жолы қазақ ауылының ХХ ғасырдағы еңбек тарихымен тығыз сабақтасты.
Балалық шағы Ұлы Отан соғысының ауыр жылдарына тұспа-тұс келді. Ел басына күн туған кезеңде ауыл балалары ерте есейіп, тұрмыстың қиындығын үлкендермен бірге көтерді. Қадыржан да жоқшылық пен тапшылықты жасынан көріп, еңбекке ерте араласқан буынның өкілі болды. Кейінгі өміріндегі төзімділігі, қанағатшылдығы, ауыр жұмыстан қашпайтын еңбекқорлығы сол жылдары қалыптасқан еді.
1952-1955 жылдары Кеңес Армиясы қатарында үш жыл әскери борышын өтеп, елге оралғаннан кейін туған жердегі еңбекке араласты. Оның бүкіл саналы ғұмыры мал шаруашылығымен өтті. Қадыржан Бақтыгерейұлы өмір бойы қой баққан малшы еді. Даланың аптап ыстығы мен ақтүтек боранына қарамай, мал соңында жүріп, шаруашылықтың ең ауыр әрі жауапты салаларының бірін атқарды. Қойшылық оның уақытша кәсібі емес, бар ғұмырын арнаған еңбегі болды.
Мал баққан адамның тіршілігі сырт көзге қарапайым көрінгенімен, оның артында тынымсыз бейнет жататын. Қыстың қақаған аязында малды аман сақтау, көктемгі төлді шығынсыз алу, жазғы жайылым мен күзгі қоныстың қамын жасау, күндіз-түні мал жағдайын бақылау үлкен төзімділікті қажет ететін. Қадыржан осындай еңбектің ортасында жүріп, отбасының несібесін адал кәсіппен тапты. 1958 жылы Таңатқызы Нұрғаныммен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылар Ерсайын есімді ұл мен Орынай есімді қыз тәрбиелеп өсірді. Қадыржан мен Нұрғанымның шаңырағында еңбек, қонақжайлық, туыстық сыйластық пен үлкенге құрмет ерекше орын алды.
Қадыржан Бақтыгерейұлы байсалды, жайлы мінезді адам болған. Артық сөйлемейтін, дауыс көтеріп даурығуды білмейтін, көп жағдайда жәй ғана күлімсіреп қойып, күнделікті шаруасын үнсіз атқарып жүретін жан еді. Адаммен тез тіл табысып, айналасына ауыр сөз айтпайтын сабырлы қалпы оны білетіндердің жадында сақталды.
Қонақжайлығы да өз алдына ерекше қасиет болатын. Шаңырағына адам келсе, барын алдына қойып, келген мейманның асты-үстіне түсіп қызмет жасауға даяр тұратын. Қолындағысын бөлісуді, ағайынның қажетіне жарауды міндет емес, адамдық парыз деп түсінді. Жомарттығы да дүниесін көрсетуден емес, біреуге шын қажет кезде қол ұшын созудан көрінетін.
Туған-туыстарымен арадағы байланысты ешқашан үзген емес. Ағайынның қуанышы мен қиындығын өзінің басындағы жағдайдай қабылдап, қолдан келген көмегін аямаған. Қанша шаруасы болып жатса да, туыстың жағдайына көңіл бөліп, ағайын арасындағы ынтымақ пен бауырмалдықты жоғары қойған.
Әсіресе туған інісі Теміржанға деген ықыласы бөлек еді. Теміржан дүниеден өткенде Қадыржан қатты қайғырды. Бауырының қазасын көтере алмай, езіліп жылағаны отбасы мүшелерінің есінде қалды. Күнделікті өмірде сезімін сыртқа көп шығара бермейтін сабырлы адамның туған інісінен айырылған сәттегі қайғысы олардың арасындағы бауырлық байланыстың қаншалықты терең болғанын аңғартатын.
Теміржаннан айырылғаннан кейін Қадыржан інісінің шаңырағын қараусыз қалдырмады. Қайғының алғашқы күндерімен ғана шектелмей, кейінгі жылдары да оның отбасына қолынан келген көмегін көрсетіп отырды. Ағайын алдындағы жауапкершілікті сөзбен емес, нақты ісімен танытты.
1993 жыл ел тұрмысы үшін ерекше ауыр кезеңдердің бірі болды. Кеңестік экономикалық жүйе ыдырап, ақша ауысып, халықтың тұрмысы құбылып тұрған шақта Қадыржан інісі Теміржанның отбасына тағы да сүйеу болды. Сол жылыінісінің басына қойылатын құлпытастың жасалуына бір өгізше беріп, марқұмның басын қарайтуға өз үлесін қосты. Сонымен бірге Теміржанның артында қалған отбасының тұрмысын тіктеп алуы үшін 21 бас ірі қара мал берді. Мал санын тақ етіп, жиырма бір бас беруі де сол кездегі ауылдық ортада қалыптасқан ұғым-түсінікпен сабақтасқан отбасылық естеліктің бірі болып қалды. Экономикалық қиындық жайлаған шақта осынша малды бөліп беру қарапайым жәрдем ғана емес еді. Ол туған бауырының шаңырағының шайқалмауын, балаларының қиналмауын ойлаған ағалық жауапкершіліктің нақты көрінісі болатын.
Қадыржанның жақсылығы тек өз бауырының отбасымен шектелген жоқ. Айналасындағы адамдарға, туған-туысына қолғабыс жасап, ағайынмен тығыз араласып өтті. Біреудің жағдайы қиындаса сырт айналмайтын, шамасы жеткенше көмектесетін. Жасаған жақсылығын міндетсінбейтін, артынан айтып жүрмейтін мінезі оның жомарттығын одан әрі айқындай түсетін.
Ұлы Ерсайын Қадыржанұлы 1959 жылғы 4 қаңтарда дүниеге келді. 1966-1976 жылдары Бірлік орта мектебінде білім алып, мектептен кейін ата-анасына қолғабыс жасап, ауыл шаруашылығы еңбегіне араласты. Әкесінің мал соңындағы бейнетін бала кезінен көріп өскен Ерсайын еңбекке ерте бейімделді.
1977-1979 жылдары Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеп, елге оралғаннан кейін мал шаруашылығындағы жұмысын жалғастырды. 1980 жылы Саратов облысының Новоузен қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумын тәмамдап, кәсіби білім алды. Оқуын аяқтаған соң туған жеріне оралып, әкесінің жанында еңбек етті. Әке мен баланың бір шаруашылықта қатар жүруі Қадыржанның өмірлік тәжірибесінің келесі буынға тікелей берілуіне мүмкіндік жасады.
Ерсайын Қадыржанұлы Мақсотқызы Ұлмекенмен отбасын құрып, ұрпақ тәрбиеледі. Бүгінде екеуі де зейнеткерлік ғұмыр кешуде. Ұлдары Бақытжан ата-анасының қасында тұрып, Қадыржаннан қалған әулеттік сабақтастықты жалғастырып келеді.
Қадыржанның қызы Орынай Бірлік ауылының азаматы Әбентаймен шаңырақ көтерді. Ерлі-зайыптылар ұл-қыз тәрбиелеп өсіріп, бүгінде немере-жиен сүйіп отырған ардақты ата мен әже.
Қадыржан Бақтыгерейұлы 2001 жылы өмірден өтті. Артында өз қолымен қалыптастырған берекелі шаңырағы, тәрбиесін көрген ұрпағы және ағайын арасында сақталған жақсы аты қалды.
Оның өмір жолын тек туған және қайтыс болған жылдармен, әскери қызметімен немесе атқарған жұмысымен өлшеу жеткіліксіз. Қадыржанның шынайы бейнесі — өмір бойы қой соңында жүріп адал еңбек еткенінен, туған бауырын жанындай жақсы көргенінен, інісі дүниеден өткен соң оның отбасын жатсынбай қамқорлағанынан, ағайынға малынан бөліп бергенінен, қонақ келгенде барын алдына тосқанынан танылады.
Қарапайым ғана күлімсіреп, өз шаруасын үнсіз атқарып жүретін сол бір байсалды адамның жүрегінде туған-туысқа деген үлкен мейірім жатты. Өзін көрсетіп сөйлемей-ақ, адамдық қасиетін ісімен дәлелдеген жан еді. Қонақжайлығы, жомарттығы, ағайынға адалдығы, бауырмал мінезі мен адал еңбегі оны көргендердің жадында қалды.
Қадыржан Бақтыгерейұлы секілді адамдар қазақ ауылындағы ағайындық қатынастың қадірін, «туыс» деген сөздің жауапкершілігін күнделікті тіршілігімен көрсетіп өтті. Қолындағысын бөліскен жомарттығы, қиналған жанға сүйеу болған азаматтығы, бауырының отбасына жасаған қамқорлығы және қонағына деген ықыласы халқымыздың ежелден келе жатқан адамгершілік өлшемдерімен үндеседі.
Ол қазақ деген атқа лайық қарапайым да абзал азаматтардың бірі болып, артындағы ұрпағына мал-мүліктен де қымбат мұра — жақсы ат, адал еңбек пен ағайынға деген беріктіктің үлгісін қалдырды.
МҰҚАШЕВ АМАНГЕЛДІ МАҚСОТҰЛЫ
Мұқашев Амангелді Мақсотұлы 1955 жылы 14 қаңтарда Жаңақала ауданының Қисыққамыс ауылында дүниеге келген. Ол атадан жалғасқан еңбекқорлық пен ізгілік дәстүрі берік сақталған әулеттің өкілі. Арғы атасы Тасым ел ішінде діни сауатымен, адамгершілігімен және өнегелі болмысымен танылған атақты молда болған. Ағайын-жұртқа ақылын айтып, имандылық пен адалдықты дәріптеген Тасым молданың есімі әулет жадында құрметпен
сақталған. Оның ұлы Мұқыш та ізденімпаз, талапты, зерек адам ретінде танылып, әкесінен көрген жақсы қасиеттерді кейінгі ұрпаққа жеткізе білген. Осындай өнегелі ортадан тараған әулетте еңбекке жауапкершілікпен қарау, үлкенді сыйлау, елмен етене араласу секілді қасиеттер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған.
Амангелді Мақсотұлы 1962-1972 жылдар аралығында «Сакко» атындағы орта мектепте білім алды. Балалық және жастық шағы ауыл тіршілігімен біте қайнасып, еңбекке ерте араласқан кезеңмен өтті. Орта мектепті аяқтағаннан кейін 1972 жылы Фурманов ауданындағы кәсіби-техникалық училищеге түсіп, «тракторшы» мамандығын меңгеріп шықты. Техникаға бейімділігі мен еңбекке деген ұқыптылығы оның кейінгі кәсіби жолының негізгі бағытын айқындады.
1974-1976 жылдары Кеңес Армиясы қатарына шақырылып, Отан алдындағы әскери борышын өтеді. Әскер өмірі оның бойындағы тәртіптілік, шыдамдылық пен жауапкершілік қасиеттерін одан әрі шыңдай түсті. Елге оралғаннан кейін мамандығына сай еңбек етіп, техника саласында тәжірибесін молайтты.
2000 жылы Атырау қаласындағы «Интергаз Орталық Азия» компаниясына қызметке орналасып, К-700 техникасының жүргізушісі болып еңбек етті. Қуатты әрі күрделі техниканы басқару үлкен тәжірибені, кәсіби шеберлікті және сақтықты талап ететін. Амангелді Мақсотұлы өзіне жүктелген міндетті жауапкершілікпен атқарып, еңбек ұжымында тәжірибелі маман ретінде танылды.
2003 жылдан бастап Жаңақала ауданына ауысып, Жаңақала желілік-өндірістік басқармасында құбыр төсеу көлігінің жүргізушісі болып қызметін жалғастырды. Газ тасымалдау жүйесіне қатысты өндірістік жұмыстарда ірі техникаларды басқару аса жауапты міндеттердің бірі саналады. Амангелді Мақсотұлы осы салада 2018 жылға дейін табанды еңбек етіп, ұзақ жылғы тәжірибесі мен кәсіби біліктілігін ел игілігіне жұмсады. 2018 жылы 14 қаңтарда «ҚазТрансГаз» жүйесіндегі көп жылғы еңбек жолын аяқтап, құрметті зейнет демалысына шықты. Оның ондаған жылға созылған еңбек ғұмыры қарапайым мамандыққа адалдықтың, маңдай термен жеткен абыройдың және туған жерге қызмет етудің жарқын үлгісі болды.
Амангелді Мақсотұлының өмір жолынан әулет сабақтастығы да айқын көрінеді. Тасым молданың ізгілігі мен елге сыйлы болмысы, Мұқыштың ізденімпаздығы мен талапшылдығы кейінгі ұрпақтың еңбекке, тәртіпке және адамдық жауапкершілікке деген көзқарасымен ұштасып жатыр. Атадан қалған жақсы қасиеттерді қадірлеп, адал еңбекпен өмір сүрген Амангелді Мақсотұлы өз әулетінің өнегелі жолын жалғастырған азаматтардың бірі.
Отбасында ұл-қыз тәрбиелеп өсірген ардақты әке. Бүгінде үш немеренің атасы атанып, ұрпақтарының қызығын көріп отыр. Еңбекке адалдық, отбасы берекесі, туған жерге деген құрмет пен ата дәстүріне беріктік оның ғұмыр жолының негізгі өзегіне айналды.
Мұқашевтар жан ұясы
Тыныштық Өтешқалиев. «Дана» журналы, № 3–4 (34), 2017, 54–59-беттер,
«Экспедиция» айдары
Жаңақала өңірінің өткен тарихына тереңірек үңілетін болсақ, өзі туып өскен жері мен елі, өскен ортасы үшін елеулі қызмет атқарған, артына өшпестей із қалдырған тұлғалар баршылық.
Олар туралы деректің көбі бізге ауызша жеткен. Біртұтас Бөкейлікті билеп тұрған Жәңгір хан тұсында дүниеге келіп, саналы ғұмырын ел басқаруға арнаған тұлғалар: Әділ сұлтан, Мұхамед-Салық Бабажанов, әкелі-балалы Көшекқали, Салық (Салахитдин), Шәріп (Шарафутдин) Сығаевтар және Бақтыгерей Құлманов сынды төрелер, төремен терезесі тең тұрған, ел арасынан шыққан танымал тұлғалар: Мақаш әкім, Әйіп қажы, Ақшолақ би, Балғын би, Адай-Шәйтім, Жұбан молда Жүрдібекұлы, Әубәкер Ақбай, Құрманғазы, Дина, Бөкенбай би, Серғазы Аралдықовтар, олардың елге істеген жақсы істері халық арасында әлі де айтылады.
Елінің елеулісі, халқының қалаулысы атанған тарихи тұлғаның бірі – Есәлі бай.
Жаңақала өңірінің Әйіп Бектасов, Жүсіпқали Сейітов, Нығметолла Шынтаев, Сейтім Тәкеев сынды шежіре ақсақалдарымен қатар, Хамит Маданов, Ғұсман Бегешев секілді тарих және қоғам қайраткерлері, Қапсен Жәрдемов, Мұхамбетқали Есенғалиев, Әжімгерей Дүйсәлиев, Бисенғали Омаров, Өтешқали Бисенғалиев, Сүйеу Ерғалиевтар тәрізді ел арасынан шыққан қарапайым азаматтар да Есәлі бай жайында талай деректі ауызша-жазбаша қалдырып кеткен. Тіпті қазір арамызда жүрген Мұқыр ауылының тұрғындары Қарасай Шеденов пен Ермекқали Ермұқановтың өздері кейіпкеріміз туралы кейбір әңгімелерді жеткізіп, Есәлі байдың тарих сахнасындағы орны бізге айқындала түсті.
Белгілі жидашы, жазушы Айсұлу Бисенғалиеваның «Сөз тапқанға қолқа жоқ» кітабының 139-бетінде «Мақаш пен Есәлі бай және Шолтыр» деген қысқаша әңгіме бар. Онда Есәлі байдың Теңіз округінен Мақаш әкімді Жаңақала уезіне арнайы қонаққа шақырып, мейманына құндыз ішік жауып, сүлік қарадан бір үйір қысырақты сыйға тартып, «Біздің жақтың кедей-кепшіктері, жарлы-жақыбайлары кәсіп іздеп сіздің жаққа кетіп жатыр, соларға көз болғайсың! Оларға зорлық-зомбылық өтіп кетіп жүрмесін!» – деп аманаттағаны жазылған.
Бір әңгімелерде Есәлі бай бір кездері Еділ бойын жайлап, Торғын, Қайсат жерлеріне мал қыстатқан екен. Біздің елде сөз арасында айтылатын «Есәлі Еділ асып» деген тіркес те осы оқиғадан қалса керек.
1879–1880 жылдары Үлкен қоян жылы келе жатқан қуаңшылықтан, жұттан сақтану үшін Қамыс-Самар, Талов қисымындағы ірі байлар Торғын, Қайсаттан асып, Еділ бойындағы орыс жерлеріне барып мал қыстатады. Тарихтан белгілі,
қоян жылы малға да, жанға да ауыр тиген. Апарған түйе, жылқы, қой малы қар құрсауында қалып, малдың едәуір бөлігі шығынға ұшырайды. Қалған малды Жәнібек, Тәни арқылы Арал сорының күнбатыс жағалауына көшіріп, азар дегенде аман сақтап қалады. Есәлінің жұтқа ұшыраған, әбден арыған азын-аулақ малы Жаппас руының ауқатты адамдары жайлаған Арал сорының қар баспаған көкпекті қара жусанды, қызылсораңды т.б. шөптесін батыс жағалауына жетіп жан сақтайды. Көп қиындық көреді. Есәлі Аралтөбеде Жаппас руының ірі жылқылы байлары Үмбетәлі, Қарабайлармен әңгіме-дүкен құрады. Аралтөбе арқылы Арал сорының оңтүстік бетімен келесі жылы қалған малын айдап, елге аман-есен оралады. Сол бір қиын жылдарын – жеті жұттан қалай құтылғанын Есәлі бай өмірінің соңына дейін айналасындағыларға айтып жүрген. Бұған дәлел – Ниязғали жыраудың бізге жеткен жыр жолдары.
Ниязғали ақсақалдың руы – Алаша-Байбарақ-Майқы тұқымынан. Екі көзі соқыр болған. Кезінде Талов қисымы Тереңкөл елді мекенінде өмір сүрген. Бір шеті Шортанды, Красный Кут, Алғай, Орбық, Энгельске дейін, екінші шеті Жәнібек, Орда, Торғын, Қайсат, Нарын құмын түгелдей, әрісі Әжітарханға дейін барып, көп елді аралаған. Халқының тәуелсіздігін аңсап, патша үкіметіне де, Кеңес үкіметіне де жақпапты. Жұт жылдарында біртұтас Бөкейлік халқының көрген қорлығын, аштықты, елде орнаған теңсіздікті ашық айтып, жырлап кеткен. Сол үшін сегіз жылға сотталып, Саратау маңындағы Пугачев түрмесінде қайтыс болған. Заман ауыр болса да, қайғылы хабарды естіген елдегілер ағаш шанаға екі түйе жегіп, қарттың өлі денесін шанаға таңып байлап, Тереңкөлге әкеліп, содан соң Арал сорының солтүстік жағалауындағы «Қарамола» деп аталатын Байбарақ қауымына 1931 жылы ақпанның алғашқы күндерінің бірінде жерлейді.
Ниязғали жыраудың Бөкейліктерде болған ауыр жұт туралы жырын оның шәкірті, Жаппас руынан шыққан Қиындаш деген адам алып қалып, қағазға түсіріп, соғыс жылдарында Тереңкөлде мұғалім болып қызмет атқарған Мәкеш зайыбы Жұбанова Жұмағаным шешемізге аманаттап кеткен екен. Сол аманат бүгінде анамыздың баласы, Орал қаласының тұрғыны Алаша-Байбарақ Жұбанов Болат арқылы бізге жетіп отыр. Ниязғали жырлаған өлең шумақтары былай баяндалады:
«Бұл жұттық табыстырды бәрімізді, Кетіріп елді, жұртты, сәнімізді. Орыстан Еділ Тоғай қыстаймыз деп, Айрылып біраз малдан кейін қайттық, Сұрпайы нашарлатып халімізді. Батыста аталатын түйелі бай, Кездесіп Нарындағы Есәлі баймен, Көбейттік ақылдасып санымызды. Нарынның ас болушы еді қаңбағы да, Не пайда, ішімізден тынып қайттық. Сан жетпей өліп қалған малымызға, Әңгіме тыңдау үшін өткен жайдан, Есәліні бір ай жарым қонақ қылдық. Жай қылып Арал төбе сорымызды,
Үмбетәлі, Қарабаймен ақылдасып, Ащыөзек көтерді ғой қоңымызды.
Ащы мен тұщыны татқан білер, Алысты, жақынды да жортқан білер. Орыстан пана сұрай жүргенімше, Туған жер топырағың торқа болар. Қадіріңді төсіңде тұрған емес, Тағдыры сан-салаға тәлкек болып, Алыста оны аңсап жүрген білер» –
деп аяқталған екен.
Есәлі байдың өмірі мен адамгершілік ұстанымы, алыс-жақын жердегілермен қарым-қатынасы, тұрмыс-тіршілігі, шаруашылық ұйымдастыру тәсілдері бізге жеткен әңгімелерден былай сипатталады:
Ең әуелі – өз бауырлары мен ағайын-тумаларының және сенімді серіктерінің басын біріктіріп, ортақ іске жұмылдыра білген. Жазда шұрайлы мекен Қамыс-Самар көлдерінің баурайын, қыста Бекетай құмы қойнауындағы қысқы жайылымдарды ұтымды пайдаланып, төрт түлік малын мыңғыртып өсірген. Әсіресе, түйе малын жақсы көрген, түйесінің саны 2000-нан асып, ең ірі түйелі бай атанған. Бір сипаттауда 120 бас ірі атанды Әжітархан нарығына апарып, жоғары бағаға өткізсе, «Түйесінен күзеліп алынған жүнді жүз атанға артып апарып тапсырды» деген әңгімелер айтылады. Оның сатуға арнаған ондаған үйір мөлдір қара түсті жылқысы Қамыс-Самар көлдерінің бойында бөлек бағылып тұрған деседі. Кең дала мен құм өңірінің жазық баурайын еркін пайдаланып, малды өсіріп, оның өнімін саудалай да білген. Сауданың тілін меңгеріп, түскен қаражатқа азық-түлік, киім-кешек, құрылыс материалдарын елге жеткізіп, құм ішінде төрт жерге салдырған мекенжайы да болған деседі. Байлығының бір бөлігін шариғат жолымен өз халқының игілігіне арнаған. Ол тірлікте мекенжайын, кең үйін, тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын, өлгенде баратын жері – моласын да сайлаған адам деседі кейінгі әңгіме жеткізушілер.
Бекетай құмының ортасында, биік төбе басында Есәлі байдың тастан салдырған үш үйі 1940 жылдарға дейін сақталған екен. Әрлі-берлі мал іздей, құм ішін кезіп жүрген бақташылар мен салт атты жолаушылар басына қонып, түстеніп кетіп жүрген. 1928 жылы байлардың дүние-мүлкі мен малын жаппай тәркілеу кезінде Есәлінің қара орындағы 1000 түйе сиятын қара шеген ауласы өртке шалынады. Қара орын бір ай бойы сөнбей жанады. Айтушылардың әңгімесін тыңдасақ, сол аспанмен таласқан жалынды қызыл от пен қара түтіннің арасынан ақ түйенің суреті бейнеленіп, аспанға ұшып кетіпті-мыс. Кезінде мыңдаған түйе жатқан киелі қара орын – бұл күнде құмдағы елсіз далада әлдебір қара түйе жүреді деседі. Ол біреуге көрінеді, біреуге көрінбейді…
Есәлі бай жылқы малын да жастайынан жаны сүйген, кезінде ат құлағында ойнаған үлкен атбегі адам болған екен. Бірде сауданың жайымен Қамыс-Самар көлінің жағалауынан торғай шырылдамастан бұрын таңсәріде шығып, өзінің ұзақ жүріске шыдамды темір көк атымен қазіргі Жалпақтал, бұрынғы Сламихин елді мекеніне барыпты. Ондағы орыс-татар байларымен сөз байласып, араға 260–270
шақырымдай жолды артқа тастап, сол күні кері кеш бата оралған деген әңгіме де бар.
Есәлі бай Қамыс-Самар қисымында әйгілі ат бәйгелерін ұйымдастырушылардың бірі болған. Ұзақ қашықтыққа он-он екі ат жаратып қосады екен. «Ат аунаған жерде түк қалады» деген ғой. Құм өңіріндегі бір биік төбенің аты Есәлі байдың салт жүріске мінген көк биесінің атымен «Көк бие» деп аталады. Көк бие бірнеше қанатты тұлпардың анасы болған. Киелі жануар түнде жайылып, күндіз көлеңке жерде тығылып, бой тасалап тұрады деседі.
Есәлі Әжітархан, Үйшік, Сламихин, Шортанды, Торғын, Қайсат, Орда, Тайпақ елді мекендерімен де қарым-қатынас орнатып тұрған.
Арада ғасырдан астам уақыт өтсе де, әңгімесі ел аузында жатталған ірі тұлға туралы тереңірек, кеңірек білгіміз келді. Есәлі шын мәнінде кім? Ол туралы қандай мұрағат деректері бар? Оның өмірі тарихтың нақтылы қай кеңістігі мен кезеңін алып жатыр? Мекен еткен жерлері мен су аттары шындықпен сәйкестене ме? Қара орындары қайда, құм ішінде қай қорымда жатыр? Басына қойылған өзінің тегін анықтап, растайтын құлпытасында қандай құпия жазулар тұр?
Бізді көптен мазалап жүрген осы сұрақтарға жауап іздеу мақсатында арнайы экспедиция жасау керек деп таптық.
Жаңақала өлкетанушыларының бірінші экспедициялық
сапары
Экспедиция жұмысына қажетті барлық құрал-жабдықты, азық-түлікті алып, Жаңақала өлкетанушылары алқа мүшелері Шаһидолла Әбуғалиев, Ғайбатолла Сәрсеков, Ғинаян Валиев, Тыныштық Өтешқалиев, Амантай Салимов, Мұратбек Жахатов және Жаңақала электр жүйесі мекемесінің автокөлік жүргізушісі Мерлан Қыдырсиықов болып екі автокөлікпен жеті адам 2016 жылдың 15 мамыр күні таңертеңгі сағат 6:00-де Жаңақала ауылынан Сарыкөл ауылын бетке ала аттанып кеттік. Елу шақырымдай жерді артқа қалдырып, бір сағатқа жетер-жетпес уақыт ішінде сырғытып Сарыкөл елді мекеніне жетіп келдік. Келсек, бізді сол ауылдың байырғы тұрғындары Мұхтар аға Жүсіпбаев пен Елемес Сағынғалиев күтіп отыр екен. Қамыс-Самар, құм өңіріндегі елді мекендер мен жолдарды бес саусақтай жатқа білетін жол бастаушыларымызды автокөлігімізге отырғызып алып, жүріп кеттік.
Бағытымыз оңтүстік-шығысты бетке ала Қамыс-Самар көлдерінің табандарымен салынған айдау жолмен 20 шақырымдай жерді артқа тастап, Шыман құлағы, тағы да ондаған шақырымдай жер жүріп, Мәңке елді мекеніне келіп жеткенде күн арқан бойы көтеріліп қалған еді. Енді таза құм өңірлері басталатыны сөзсіз. Бұдан әрі қарай бұрын халық тұрып мекендеген қыстақтардың бірде-бірі жоқ. Жиырма жылдан астам бұл өңір елсіз далаға айналып кеткен. Су келмеген соң Сарыкөл-Самардың жағдайы ауырлап кеткен екен. Аз ғана ақыл-кеңес құрғаннан кейін бағытты өзгертіп, оңтүстік күнбатысты бетке ала құм ішіндегі ескі сүрлеумен жиырмалаған шақырымды артқа тастадық. Біраз жүргеннен кейін, шамамен бір сағаттай уақытта Ескі Едірес аталатын
мекеннің үстімен тоқтамай астық. Көліктерге күш түсіретін қалың құм бұдырлары мен ойпаттарын кесіп, құм ішіндегі ескі жолдар мен жолсыздармен жүріп, бір биік төбенің қасына тоқтадық. Төбенің аты кезінде бұл жерлерді жайлаған атыраулықтардың атауымен «Едірес төбесі» аталып кеткен екен. Дереу төбе басына шығып, жолбастаушыларымыз өз жұмыстарына кірісіп кетті.
Айнала тып-тыныш, ұшқан қарға көрінбейді. Бір-біріне жалғасып жатқан биік құм бұдырлары мен терең ойпаттары шамалы автокөлікті жүргізбейді. Құм сүйылып кеткен. Бағытты бетке алып, тұп-тура жүре алмайсың. Кез келген жерден жара да алмайсың. 2015 жылғы қуаңшылықтың салдарынан құм өңірі де азып, құм көшіп кеткен жерлері де бар. Алдыңғы жылдарда өңірде үлкен көлемде өрт болған. Көпжылдық өсімдіктер, жыңғыл, түзгін, бозтал, шағыр, биік қаудандар түгел отқа шалынған. Өсімдіктердің түбі ғана қалған. Биылғы вегетациялық өсу уақыты келіп қалса да, айнала жаңарып үлгермеген. Өткен жылдарда айналасына анадайдан бағыт-бағдар беріп тұратын үш-төрт металл мұнараларды кесіп әкеткен. Мосы ағаштар да жанып кеткен…
Аз ғана бағыт-бағдар алғаннан кейін бір автокөлігіміздің бойынан ақаулық табылған соң оны сол жерге тастап, барлығымыз да бір көлікке отырып, тура оңтүстікті бетке алып қозғалып кеттік. Құм ішімен бір сағаттай уақыт жүргеннен кейін биік бұдырдың басында тұрған белуарға дейін құлаған үш үйдің орнына тап болдық. Әркім өз жұмысына кірісіп кетті. Кезінде саман тастан тұрғызылған үйдің табандары мен тастың өлшемдері алынды. Саман тас көлемі 20×25×40 см, кезінде үй қабырғалары балта байлау тәсілімен салынған. Анадай жерде сарайлардың орындары да кездеседі. Айтушылардың әңгімелеріне қарағанда, Үлкен құлын өлгендегі біз іздеп келген Есәлінің үйлері осы деп ой түйдік. Бір ерекшелігі, қаланған тастардың ішінде әлі күнге дейін түйелердің құмалақтары сақталып жатыр. Мұндай тәсілді әлі күнге дейін біз естіп көрген емеспіз. Құм өңірінде саз әрқашан да қат. Дайындаған тастардың салмақтарын жеңілдетіп кететін саздың шығынын азайту үшін алынған шара болуы ықтимал.
Экспедиция мүшелері Есәлі байдың тастан салынған үйлерінің орнында
Алға жүрдік, бағытымыз – тура оңтүстік. Шамамен 8–10 шақырымдай жер жүргеннен кейін үлкен бір қара орынға тап болдық. Ұзындығы – шамамен 80–90 метр, ені – 30–40 метр. Тастан тұрғызылған қара орын құлап, белуардан табандары қалған. Тура күнбатысында негізгі құрылысқа жалғастырып тұрғызылған ұзындығы 15–20 метрдей, ені 5–6 метрдей, күншығысында құлаған екі үй табандары байқалды. Жалпы үлкен тікбұрыштың іші таза қара топырақты жер, адыраспан шөптері өсіп тұр. Сол тікбұрыштың ішінде 10–12 құдықтың орнын кезіктірдік. Демек, бұл жерде үлкен судың көзі болған болар. Біздің түсінігіміз бойынша, бұл қара орын кезінде үлкен қонақтарды күтетін үлкен орын болған болар деп ой түйдік.
Енді баратын жеріміз – аруақ жатқан қорым. Сапарды одан әрі жалғастырдық. Шамамен 2–3 шақырым жүргеннен кейін жол көрсетушілер: «Ал біз шамасына әкелдік» – деді. Автокөліктерден түсе қалып, дүрбілерді қолға алып, жан-жаққа көз сала бергенде көз ұшында қасында кішкене қара ботасы бар үлкен түйе барлығымыздың көзімізге анық көрінді. Екі рет бұдырға шықты да, ғайып болды. Барлығымыз да аң-таңбыз. Бұл не қылған ғажайып оқиға?! Түйе меңзеген бағыт жолбастаушыларымыздың бабалар жатқан қорым шалынған екен. Екі-үш шақырымдай жол жүріп, бір кішкентай сордың жағасында тақалып келсек аласа төбенің етегінде бір қарағанда адам бойындай ақшыл түсті менмұңдалап тұрған бір құлпытас көрінді. Барлығымыз отырып, Мұратбек қажы құран оқып, дұға еттік. Бұл құлпытас Есәлі байға қойылғанын соңынан білдік.
Негізінен, қорым бір-біріне жалғасқан екі құмды төбеден тұрады екен. Дереу өз жұмысымызға кірісіп кеттік. Алдыңғы қабатта жатқан төрт-бес құлпытасты қарай түсіп едік, сірә бұлардың үлкендері болар деп ойладық. Әбден тозығы жеткен екен. Еш нәрсе анықталған жоқ. Келесі төбенің етегінде шалқасынан
жатқан сұр тастан істелінген үлкен құлпытасты кездестірдік. Аударып қарасақ, төрт қырына бірдей көмкеріліп жазылған екен. Жазулары жақсы сақталған екен. Тоғызымыз жабылып, орнынан әрең дегенде тұрғызып, тазалап, өлшемін алдық:
Тастың ұзындығы – 255 см, ені – 44 см, қалыңдығы – 24 см, физикалық дененің өзіндік тығыздығының коэффициентін ескерсек, тас – 2,2. М255×44×24×2,2 = 592 кг.
Сарыбастар қорымы: шалқасынан жатқан үлкен құлпытасты орнынан тұрғызу сәті
Тастың нақтылы салмағы 592 кг болып шықты. Мұндай зор тасты Бөкейліктерде бұған дейін зерттелген мыңға тарта құлпытас ішінде кездестіре алмадық. Бұның артында үлкен құпия сыр жатыр, терең зерттелу керек.
Бұл қорымда шежіреде Алаша руы Сары тайпасының Құдайқұлұлы Көбек батырдың ұлы Сарыбастан – Байтоқа, Қожанбереген, Бопай, Болат, Сәңкібай, Сыланбет, Есентай, Мағыр болса, сол Байтоқаның төртінші әйелінен тарайтын Аманғали, Аманғұл, Таңатар, Бөрте, Шыңғырлаудың ұрпақтары және Қожамберген баласы Бұқар жатыр. Бізге әзірге жеткен мәліметтер осы.
№ 1. Бегеш Байжиенұлы (1834–1883)
«а» қыры:
Кіші иуз қырғыз қазақ халқынан …
Жиһангир хан тарафынан сұлтан-
сиық баласында алаша руғы
Сары тайфасының сарыбас
ата баласында Бегеш Бай-
жиенұғлы дар фанаден дар бақа-
ие рихлат илады 49 иашнде
1883 інші санада әл-хукму лилләһ
Табаллаһу уа жағала
әл-жаннатаһу м… бұ ташы-
ны иаздырды Төлеш
мырза (таңба)
«b» қыры: Аллаһуммағфир ләһу уәрхамһу уә кәффир ғанһу сәйиәтиһи уәмһу хатийәтиһи уәжғал қабраһу раудатән мин риадыил жәннәти.
Мағынасы: Аллаһым оны жарылқа, оны рахметіңе бөле, күналарын кешір, қателіктерін кеш, қабірін жұмақтың бақшасынан қыла гөр.
Әл хукму лилләһи тағала кәфә бил мәут уағизан.
Мағынасы: Барлығы Алланың үкіміне мұқтаж. Ғибрат үшін өлім жеткілікті.
«с» қыры (дұға жазылған): Иа уақофа биқабри шукран ма маро. Удғуллаһ бил хайр. Иннә раббил ғафуурун рахим. …
Түсінігі: Ей, менің қабірімде тоқтап тұрушы (саған рахмет), өткен нәрсеге шүкір ет! Алладан хайырлы жақсылық сұраңдар, расында Раббым кешіруші әрі мейірімді. …
«d» қыры: Шағатай тілінде өлең жазып, қылыштың суретін салған. Екінші қатарында: «Бұны көріп ғибрат ед», соңғы қатарда: «һәркім де келіп» – деп жазуына қарап шағатайша өлең шығар дейді ескерткіш жазуын оқыған Мұратбек қажы.
№ 1. Бегеш Байжиенұлының құлпытасы (1834–1883)
№ 2. Есенбай Бұзаубайұлы (1826–1882)
«а» қыры:
Алаша руғының сары
тайфалік сарбас ата
баласында Есенбай
Бұзаубайұғлы дар
фанадан дар бақаие көшеді
56 иашнде 1882 санада
(дұғалар жазылған)
… бұны қойды
ұғлы Мұхаммед мырза
(таңба)
«b» қыры: «Ләә иләәһә иллаллааһ Мухаммәдәр расуулуллааһ».
Мағынасы: «Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі».
«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу».
Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.
№ 3. Жиенәлі Таңатарұлы (1821–1872)
Алаша руғы сары
тайфалік сарбаш
ата балаларында
Жиенәлі Таңа-
тарұғлы офат
51 иашнде 1872
санада бұны қойды
ұғлы Бектеміш
мырза (таңба)
«b» қыры: уәл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу.
Мағынасы: Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.
«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу».
Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.
№ 4. Есәлі Таңатарұлы (1824–1907)
«а» қыры:
…
…
Алаша руғы сары
бас тайфесі
Есәлі ибн Та-
ңатар …
(1907 сияқты қазіргі цифрға ұқсайды)
83 иашнде
…
(таңба)
«b» қыры: оқылмады.
«с» қыры: бұ ташыны қойды баласы Таштемір мырза (тағы да таңба).
№ 4. Есәлі Таңатарұлының құлпытасы (1824–1907)
Алаша руғы сары та-
йфасы сарбас ата
баласында …тбай (ойылған, мүмкін Зұлқарнай) бай-
бішесі Ажар Жәлел-
сиыққызы 46 иашнде
офат болды 1896 санада
(таңба)
«b» қыры: Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу.
Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді.
«с» қыры: әл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу – деген арабша ұйқас сөздер.
Мағынасы: Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.
«d» қыры: қызыл сыры кетпеген, қара сырмен қылыштың суреті бейнеленген.
№ 6. Жантемір Есәліұлы (1872–1894)
Кіші иуз қырғыз қазақ халқындан алаша
руғы сары тайфалік сарбас
ата баласында Таңатар Бай-
тоқаұғлының немересі мархум
Жантемір Есәліұғлы дар фана-
ден дар бақайе көшді 22 иа-
шнде 1894 санада әл-хукму лилләһ.
Бұ ташыны қойды әкесі
Есәлі бай (таңба)
«b» қыры: Иа уақофа биқабри шукран ма маро. Удғуллаһ бил хайр. Иннә раббил ғафуурун-рахим.
Түсінігі: Ей, менің қабірімде тоқтап тұрушы (саған рахмет), өткен нәрсеге шүкір ет! Алладан хайырлы жақсылық сұраңдар, расында Раббым кешіруші әрі мейірімді.
«с» қыры: Аллаһуммағфир ләһу уәрхамһу уә кәффир ғанһу сәйиәтиһи уәмһу хатийәтиһи уәжғал қабраһу раудатән мин риадыил жәннәти.
Мағынасы: Аллаһым оны жарылқа, оны рахметіңе бөле, күналарын кешір, қателіктерін кеш, қабірін жұмақтың бақшасынан қыла гөр.
№ 7. Қосәлі Таңатарұлының құлпытасы болуы мүмкін
Алаша руғы
…
…
…
Офат 77 иашнде
190…
Осы қорымнан жеті құлпытас оқылып, мәтіндері жазылып, суреттері дискілерге электронды түрде сақталды.
Бұдан екі-үш шақырым тура оңтүстікте биіктеу төбенің басында жалғыз бір құлпытас тұр екен. Барып оқысақ анық оқылды.
№ 8. Бұхар Хожабергенұлы (1785–1848)
Алаша руғы сарыбаш
тайфасы Бұхар Хожаберген
баласы офат 63 иашнде
1848 бұ ташыны қылдырды
баласы Кейкі мырза
(таңба)
Кейін оралып құм ішінде № 2 орынның табанына келіп, таза жерде дастархан жайып, апарған азық-түліктерімізді ішіп, кері жолымызға түстік. Жолда келе жатқанда жаңа автокөліктің желдеткіші жасамай қалды. Екі сағаттан астам уақыт далада тұрдық. Ауаның температурасы +27 градус. Жолбастаушымыздың бірі Елеместің шеберлігінің арқасында темірді қолдан кесіп, машинаны оңдап алып, үлкен қауіптен аман-есен құтылғанымызға Аллаға шүкір етіп, Шыман құлағына жеттік. Ол жерде бір құлпытас бар екен. Тазалап, щеткалап оқысақ:
№ 9. Бейіс Түркебайұлы (1783–1854)
Һу уаллаһул-бақи тана руғының бес-
сары тайфелік Бес Түр-
кебайұғлы дар фанаден
дар бақайе рихлат илады 71 иашнде
1854 інші санада
Иаздырып қойды ұғлы Тоғаш мырза
«b» қыры: Ләә иләһә иллаллаһ Мухаммадан расулуллаһ.
«с» қыры: «Әл мәут кәәс күлли әл-нәәс шәрибәһу, уәл-қабр бәәб күлли әл-нәәс даахиләһу» – деген арабша ұйқас сөздер жазылған.
Мағынасы: Өлім – кесе, күллі адам одан ішеді. Қабір – есік, күллі адам оған кіреді.
«d» қыры: анық көрінбегенімен жазу бар.
№ 9. Бейіс Түркебайұлының құлпытасы (1783–1854)
Құм төрінде Көк бие мен Күнберген аралығында бабалар жатқан қауымды Сарыбастар қорымы деп ат қойдық. Терең зерттелуі керек.
Жаңақалаға қайтып жеткенде сағат кешкі 10:30 болған еді. Баруы 135, қайтуы 135, барлығы 270 шақырым жер жүріп, үйге аман-сау оралдық. Бұның барлығы 16 сағат ішінде істелген жұмыс еді. Мақсатты жасалған экспедиция өз жұмысын толық орындады. Енді ол жерге барып келетін жол бізге белгілі. Бағыт-бағдар координаттық зерттеліп, картаға түсірілді.
Түнде компьютердегі дискілерге салынды, тастағы мәтіндер электронды түрде жазылып сақталды. Есәлінің үш үлкен үйі, екі орташа үйі, әзірге беймәлім барлық қара орындары, Сарыбастар қорымы оңтүстік-шығысында үлкен төбе Күнберген, тура шығысында Көк бие төбесі, батысында Әлтеке мешіті, солтүстік-шығысында – Балғазы, Ысық мешіті, қатарында – Әлтекелер Есмұқай-Қабаш, Жантелі-Жайнақ, солтүстігінде – Айшуақ правитель, тура
батысында – Едірес төбесі, тура оңтүстігінде – созылған Сыралы жазығының белі… Міне, кезінде тарихтың қақ ортасында болған Есәлі байдың қонысы біздің даналар мен бабалар есімдерімен аталатын елді мекендердің табандарымен және биік төбелермен қоршалып тұр. Сарыбастар қорымында жатқан бабалар араб сахарасындай, құм ішінде, елсіз дала төсінде тып-тыныш ұйқыда жатыр.
Рухтарына мәңгілік фатиха!
Тыныштық ӨТЕШҚАЛИЕВ,
Жаңақала өлкетанушылар алқасының мүшесі, Батыс Қазақстан облысы